Τετάρτη, 7 Ιουνίου 2017

"Ασκήσεις Περιέργειας" του Κώστα Βρεττάκου



Τα συναισθήματα και η γεύση που μου άφησαν οι Ασκήσεις Περιέργειας είναι ανάμεικτα, είναι ένα από τα βιβλία που μου δημιούργησαν απορίες και μου έδωσαν την επιθυμία να συζητήσω γι αυτές, για τις αρετές (τις αμέσως εμφανείς αλλά και τις περισσότερο διακριτικές), αλλά και για όσα πράγματα μου άρεσαν λιγότερο ή απλώς περίμενα περισσότερα. Το σίγουρο είναι πάντως ότι το βιβλίο κυκλοφορεί στο μυαλό μου αρκετό καιρό μετά το τέλος της ανάγνωσης. 

Του λείπει ένταση και νεύρο, αυτή ήταν η πρώτη μου σκέψη στην αρχή. Και είναι γεγονός ότι η ανάγκη μου για ξάφνιασμα και ανατροπές έμεινε εκεί να παραφυλάει μέχρι το τέλος. Από την άλλη βέβαια, ο Κώστας Βρεττάκος πετυχαίνει να διηγηθεί μια ιστορία (ή για να είμαι ακριβής, πολλές αλληλένδετες) που δεν είναι ιδιαίτερα πρωτότυπη με ένα τρόπο τέτοιο που δεν αφήνεις εύκολα το βιβλία από τα χέρια σου. Η έλλειψη πρωτοτυπίας μπορεί να είναι πρόβλημα όταν καταλήγει να βαραίνει στο σύνολο, στις Ασκήσεις Περιέργειας όμως δεν συμβαίνει κάτι τέτοιο: αντίθετα, με αφορμή την ιστορία της μητέρας του, ο αφηγητής αφουγκράζεται τον πολιτικό αλλά –και αυτό ειναι το πιο ενδιαφέρον για μένα- τον λογοτεχνικό απόηχο μιας εποχής που έχει προ πολλού κριθεί, υπερ-αναλυθεί και τελικά παρέλθει χωρίς αναμνήσεις. Τουλάχιστον για όσους από μας δεν την ζήσαμε. 

Ο φανταστικός διάλογος του ενήλικα και γηραιού πλέον αφηγητή με την πεθαμένη μητέρα του παίρνει τη θέση του δίπλα σε όλους τους πραγματικούς που είχαν λάβει χώρα όσο εκείνη ζούσε: το αποτέλεσμα είναι μια ευχάριστη χρονική «ασάφεια», σαν ένα καλοδεχούμενο τελικά μπέρδεμα εποχών, συνθηκών και οπτικής που καταφέρνουν να φωτίσουν τα γεγονότα με τη συγκατάβαση της απόστασης αλλά όχι και την συναισθηματική αποστασιοποίηση που επιφέρει το πέρασμα του χρόνου. Από την άλλη μεριά ο συγγραφέας δεν επιμένει σε μια αμιγώς χρονολογική συνοχή αλλά αφήνει την ίδια την ιστορία να τον οδηγήσει, και να οριοθετήσει η ίδια το ειδικό βάρος των όσων συνέβησαν και την επίδρασή τους στον ίδιο, στους γονείς αλλά και στην συνολική ιστορία της οικογένειας.
Αυτό που ακούγεται σε όλο το μυθιστόρημα χωρίς παρόλα αυτά να ειπωθεί ποτέ, είναι το ότι οι άνθρωποι μπροστά στις καταλυτικές πολιτικές εξελίξεις είναι φτερά στον άνεμο, και ότι τελικά ιδεολογία και επιβίωση είναι έννοιες πολύ πιο συγγενικές από όσο θα περίμενε κανείς: όταν ο κλοιός σφίγγει και οι ισορροπίες ανατρέπονται, οι άνθρωποι που τις είχαν φτιάξει απομένουν έρμαια συνεχώς ανατρεπόμενων συνθηκών, και η επιβίωση καταλήγει να είναι θέμα τύχης και συγκυριών. Οι ήρωες στις Ασκήσεις Περιέργειας πλήρωσαν αυτό το τίμημα αλλά δεν έκαναν πίσω παρόλο που η ιδέα πέρασε αρκετές φορές από το μυαλό τους. 

Περισσότερο από την ιστορία αυτή καθεαυτή που καλώς ή κακώς παραμένει κοινός τόπος, αυτό που έχει στα μάτια μου την μεγαλύτερη σημασία είναι η προσέγγιση του συγγραφέα: η οπτική του αφενός, και η απόσταση που έχει επιλέξει για να αντικρύσει την προσωπική του ιστορία αλλά και τις κοινωνικές, πολιτικές και καλλιτεχνικές εξελίξεις μιας συγκεκριμένης περιόδου αφετέρου. Δίνει χώρο και χρόνο στα συμπεράσματα για να παγιωθούν και να αποκτήσουν ένα περίγραμμα που δεν χωράει απαραίτητα σε καλούπια και σε αναμενόμενα. Είναι πιστός στην δική του προσωπική και αυθαίρετη αντικειμενικότητα και είναι μια χαρά έτσι, γιατί η φωνή των ανθρώπων που τον ενδιαφέρουν ακούγεται ξεκάθαρη και χωρίς παρεμβολές. Η αίσθηση που αποκόμισα είναι ότι ο συγγραφέας επιχειρεί να κλείσει την ψαλίδα του χρόνου, τόσο αυτή που τον χωρίζει από τον θάνατο της μητέρας του και από την δική του νεότητα, όσο και αυτή που χωρίζει την σημερινή περιγραφή των γεγονότων και την τότε ιστορική πραγματικότητα. Στις Ασκήσεις Περιέργειας αυτό το στοίχημα δείχνει να έχει κερδηθεί. 

Κρις Λιβανίου

Δεν υπάρχουν σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου