Παρασκευή, 14 Αυγούστου 2015

Η Παναγία στην ορθόδοξη υμνογραφία

Από τη βυζαντινή εικόνα της Παναγίας Αγιοσορίτισσας
''Νενίκηνται της φύσεως οι όροι εν σοι, Παρθένε άχραντε!'' ψάλλει ο ο υμνογράφος στην καταβασία της ενάτης ωδής του Δεκαπενταύγουστου, δείχνοντας τον θαυμασμό του για το πρόσωπο της Παναγίας που δεσπόζει όλο το χρόνο στο χριστιανικό εορτολόγιο, αλλά η λατρεία της κορυφώνεται στην καρδιά του καλοκαιριού, καθώς κλείνει το εκκλησιαστικό έτος κι όλος ο ελληνισμός σε θάλασσες και σε στεριές, σε μοναστήρια και ξωκλήσια, σε βουνά και λαγκάδια τιμά τη Θεοτόκο, απορώντας πως γίνεται η πηγή της ζωής να ''τίθεται εν μνημείω'',  αυτήν που αποτέλεσε ''θρόνον χερουβικόν'' για τη γέννηση του Ιησού, αυτήν που έγινε ''λίθος αχειρότμητος, ακρογωνιαίος, εξ αλαξεύτου...'' απ όπου ' ...ετμήθη Χριστός!'', αυτήν που ανήγγειλε στον προφήτη Ησαΐα ότι μπορεί να χορεύει πια γιατί η ελπίδα ξαναγεννήθηκε, καθώς ''...η παρθένος έτεκε υιόν τον Εμμανουήλ, Ανατολή το όνομα αυτού!'', αυτήν που την κάλεσε  πάλι ο  υμνογράφος  στο άλλο κοσμοϊστορικό γεγονός της ανάστασης ''... συ δε αγνή τέρπου θεοτόκε εν τη εγέρσει του τόκου σου!''.

Πραγματικά η Θεοτόκος αποτέλεσε ίσως τη σπουδαιότερη πηγή έμπνευσης για όλους τους ποιητές, τους υμνωδούς και τους μελωδούς της χριστιανοσύνης, η ''ευλογημένη εν γυναιξί'' παρηγόρησε για χιλιάδες χρόνια αμέτρητους πονεμένους,  ενώ  άπειροι πιστοί επικαλέστηκαν την μεσολάβηση της, τη στοργή της, την κατανόηση, τη γλυκύτητα, τη μητρική της φύση,το έλεός της, την προσήνεια για όλα τα βαριά κι ασήκωτα κρίματα που έσερναν. Μανάδες με τον πόνο των ετοιμοθάνατων παιδιών τους δάκρυσαν, βλέποντας την κάτω από τον σταυρό να θρηνεί τον μοναδικό της γιο, σ' αυτήν θα προσφύγει κάποιος ''...εν κινδύνοις και θλίψεσιν'', όταν όλες οι ελπίδες  του έχουν σβήσει, είναι  η άβυσσος της ευσπλαχνίας, ''των χειμαζομένων η γαλήνη'', η μεσίτρια κάθε κατατρεγμένου, κάθε απελπισμένου, κάθε αρρώστου, κάθε πληγωμένου, κάθε ανθρώπινου πλάσματος απανταχού της γης!  Όλοι, Χριστιανοί και μη, αισθάνονται αφάνταστη οικειότητα για το πρόσωπό της, την  καλοσύνη της, την αγάπη της, το άφατό της έλεος. Ήταν πάντοτε ''...των θλιβομένων η χαρά και αδικουμένων προστάτης και πενομένων τροφή, ξένων τε παράκλησις και βακτηρία τυφλών, ασθενούντων επίσκεψις, καταπονουμένων σκέπη και αντίληψις και ορφανών βοηθός, το ευσκιόφυλλον ξύλον και το αγλαόακαρπον δένδρον, ο γλυκασμός των αγγέλων, των ασωμάτων το άσμα και των πιστών το εγκαλλώπισμα!''.
  

Στο πλαίσιο της ορθοδοξίας, η Μεγαλόχαρη  αποτέλεσε μπορεί να πει κανείς την πιο αγαπημένη μορφή που υπήρξε ποτέ  κι ο καρπός της κοιλίας της ευλογήθηκε ανά τους αιώνες. Είναι η ''τιμιωτέρα  των χερουβείμ και ενδοξοτέρα ασυγκρίτως των σεραφείμ!''.  Δεν έχουν σταματημό οι ύμνοι προς την Κεχαριτωμένη  κι οι στιχουργοί της ορθοδοξίας έδωσαν τον καλύτερο εαυτό τους κάθε φορά που επρόκειτο να της  αφιερώσουν κάποιο τροπάριο. Την προσφώνησαν  χρυσοπλοκώτατο  πύργο,  δωδεκάτειχη πόλι, ηλιοστάλακτο  θρόνο, καθέδρα του βασιλέως,  ακατανόητο θαύμα. Στις ωδές της Πεντηκοστής χαρακτηρίζεται '' ...δοχείον του αστέκτου, χωρίον του απείρου πλαστουργού!'', στο δοξαστικό του εσπερινού του πρώτου ήχου  ονομάζεται ''παγκόσμιος  δόξα"  κι αλλού  "φαεινή λαμπάδα,  ανωτέρα πάντων των ποιημάτων,  βασίλισσα των αγγέλων"!  Είναι αυτή που αξιώθηκε να ατενίσει τα ουράνια τάγματα, αυτή για της οποίας τη δόξα  ''εξέστησαν τα σύμπαντα"  και ''...ιλιγγιά δε νους και υπερκόσμιος!''. Είναι ''η υψηλοτέρα των ουρανών και καθαρωτέρα λαμπηδόνων ηλιακών'', είναι  η Παναγιά μας. 

Απόστολος Σπυράκης


Το στίγμαΛόγου σας εύχεται καλό υπόλοιπο καλοκαιριού και
σας δίνει ραντεβού για τον Σεπτέμβριο! Καλή ξεκούραση!


Τρίτη, 11 Αυγούστου 2015

"Εκπνοές" του Γιάννη Αντιόχου

Έχουν γραφτεί διθύραμβοι για τη συλλογή Εκπνοές του Γιάννη Αντιόχου – το ξέρω επειδή διάβασα τους περισσότερους. Όχι ότι δεν είναι αιτιολογημένοι, όμως κάποιοι περιέχουν εξώφθαλμες υπερβολές. Ο Αντιόχου είναι πράγματι μια χαρακτηριστική φωνή της γενιάς μας, αλλά δεν θα έλεγα ότι είναι η πιο συνειδητοποιημένη. Το να υποστηρίξει κάποιος αυτό, θα πει ότι δεν το έχει ψάξει αρκετά. Είναι επίσης ποιητής με ταλέντο. Γράφει ποίηση ευαίσθητη και ψαγμένη, που προκύπτει από τη σε βάθος ανάλυση του κόσμου και την ειλικρινή κατανόηση της ανθρώπινης φύσης. Μια κατανόηση που κάποτε βασίζεται στη συμπάθεια και κάποτε στην αντιπάθεια. Γιατί ο ποιητής μοιάζει αναποφάσιστος. Μοιάζει να μην είναι σίγουρος για το αν συμπαθεί ή αντιπαθεί τον κόσμο και την ανθρώπινη φύση και αυτή η αναποφασιστικότητά του τον οδηγεί στο έκδηλο παραλήρημα που αναδίδει σκοτάδι – την πρώτη και βασική ύλη των Εκπνοών.

Δεν είναι μια πορεία προς τη συγνώμη αυτή η συλλογή, όπως διάβασα αλλού. Τα ποιήματα του τέταρτου μέρους θα μπορούσαν να συνηγορούν σε μια τέτοια άποψη, μόνο όμως αν δεν υπήρχαν τα τρία πρώτα μέρη, τα οποία σηματοδοτούν τη ρήξη του υποκειμένου με τον κόσμο. Ούτε μπορούμε να παραλληλίσουμε αυτά τα ποιήματα του τέταρτου μέρους με μια κάθαρση κατά την αρχαιοελληνική έννοια. Αν υπάρχει κάθαρση, αυτή δεν συνίσταται στο καταλάγιασμα του τόνου ή στο ξεφούσκωμα του ύφους, ούτε καν στη συγνώμη που, μετά από το φρενήρες και αδυσώπητο παραλήρημα που προηγήθηκε, δεν μοιάζει καν αληθινή.

Είναι φανερό ότι το ποιητικό υποκείμενο περιφρονεί βαθιά τον κόσμο και το κάνει αυτό επειδή πονάει, αφού ο κόσμος το πληγώνει διαρκώς. Ακόμη και τις στιγμές που αντιλαμβάνεται τον εαυτό του πρωτίστως σαν σώμα, τον βλέπει σαν τόπο ανεξιχνίαστων μυστηρίων, ένα σημείο όπου η ηδονή και ο πόνος σμίγουν παράφορα και παράγουν λέξεις ή στίχους, βασανίζοντας και πληγώνοντάς το ασταμάτητα – όταν δεν το γεμίζουν ενοχές.

Δεν έχω διαβάσει τα προηγούμενα βιβλία του Αντιόχου. Αυτό είναι καλό και κακό. Καλό γιατί μου επιτρέπει μια φρέσκια ματιά. Κακό γιατί μου στερεί την επίγνωση της εξέλιξής του σε βάθος χρόνου. Σε κάθε περίπτωση, είναι σαφές ότι η συλλογή είναι αρτιότατητεχνικά. Οι μεταφορές και οι λοιποί μετασχηματισμοί του είναι συμπαγείς και στέρεοι, κάτι που δεν επιτυγχάνεται εύκολα. Καταφέρνει μια καλή ισορροπία ανάμεσα στο άγριο και το ωραίο, ανάμεσα στο παράλογο και το λογικό, τη χαρά και την πληγή της. Οι εικόνες που περιγράφει ο ποιητής είναι ανάγλυφες και κάτι παραπάνω, νιώθουμε ότι μπορούμε όχι μόνο να τις ψηλαφήσουμε, αλλά και να τις μυρίσουμε, να τις δούμε, να τις ακούσουμε, να τις γευτούμε – είτε μας αρέσουν είτε όχι.

Άλλωστε η συλλογή δεν είναι μια πρόσκληση προς τον αναγνώστη να τα πράξει όλα αυτά, είναι ένα βίαιο τράβηγμα προς το μέρος του ποιητικού υποκειμένου, το οποίο τον πειθαναγκάζει να κοιτάξει από την κλειδαρότρυπα. Αυτά που θα δει θα τον ανατριχιάσουν, θα τον προβληματίσουν και θα τον λυπήσουν, αλλά είναι σίγουρο ότι θα θελήσει να τα ξαναδεί.

Χριστίνα Λιναρδάκη
Σημ.: Το κείμενο πρωτοδημοσιεύθηκε στη Λέσχη ανάγνωσης Ιουλίου του ηλ. περιοδικού vakxikon.gr. Η συλλογή περιλαμβάνεται στις συλλογές που θεωρώ καλύτερες του 2014-2015, τις οποίες μπορείτε να δείτει στον συναφή πίνακά μου στο Pinterest.


Παρασκευή, 7 Αυγούστου 2015

Η εξέγερση στους στίχους των Dire Straits και Clash

The Clash
Εκείνη η νύχτα λένε ότι σόκαρε ακόμη και τη βασίλισσα...

...τραγουδούσαν το 1991 οι Dire straits στο Iron Hand σε ανάμνηση της λεγόμενης Μάχης του Όργκριβ (Orgreave Battle)  στο νότιο Γιορκσάιρ,  όπου ανθρακωρύχοι και αστυνομία συγκρούστηκαν με τρομερή σφοδρότητα στη διάρκεια των ριζοσπαστικών εθνικοποιήσεων που προωθούσε η Μάργκαρετ Θάτσερ.

Αυτή ήταν μια από τις καλύτερες στιγμές της ροκ μουσικής καθώς  μπόρεσε ν’ αγκαλιάσει τα πιο γνήσια λαϊκά αισθήματα μιας γενιάς που πάσχιζε να βρει τη θέση της σ’ έναν κόσμο που μετασχηματιζόταν άγρια. Μερικοί στίχοι ακόμα:

Σάρωσαν σαν κύμα στο πεδίο της μάχης...
Η λάμψη των σπιρουνιών στα καστανά πλευρά των αλόγων
Το ιππικό στ' αλήθεια όρμηξε πάνω στους ζυγούς
Ω η σιδερένια θέληση κι η σιδερένια γροθιά
Στην πράσινη κι όμορφη εγγλέζικη γη...
Αλίμονο το 'χουμε ξαναδεί
Πάνοπλοι ιππότες του παλιού καιρού
Οι ίδιοι παλιοί φόβοι, τα ίδια παλιά εγκλήματα
Από τ' αρχαία χρόνια καθόλου δεν έχουμε αλλάξει.

Προς τα τέλη της δεκαετίας του 1970, καθώς η οικονομική ύφεση απλωνόταν επικίνδυνα, περιθωριοποιώντας όλο και μεγαλύτερα σύνολα, συγκροτήματα όπως οι Clash κατόρθωσαν να συλλάβουν το πνεύμα της εποχής σε κομμάτια όπως το περίφημο Guns of Βrixton που περιγράφει τις εφιαλτικές, βίαιες συγκρούσεις της εποχής, με στους Τζαμαϊκανούς μετανάστες να αντιμετωπίζονται απ’ την αστυνομία με μανία πρωτοφανή, σε μια περίοδο εξαιρετικά βίαιη που άφησε ανεξίτηλα αποτυπώματα στην εκπνοή του 20ού αιώνα. Ένα απόσπασμα:

Όταν κλωτσήσουν τη πόρτα σου
πώς θα βγεις έξω
με τα χέρια στο κεφάλι
ή στη σκανδάλη του όπλου σου;

Όταν ο νόμος εισβάλει
πώς θα φύγεις;
χτυπημένος στο πεζοδρόμιο
ή περιμένοντας στην ουρά των μελλοθανάτων;

Τα λεφτά είν' όμορφα
κι η ζωή σου σ’ αρέσει
αλλά σίγουρα η ώρα σου θα ’ρθεί
όπως στον παράδεισο, όπως στην κόλαση

Ξέρεις τι σημαίνει όταν δεν υπάρχει οίκτος (...)
Αντίο στον ήλιο του Brixton

Μπορείτε να μας συντρίψετε
μπορείτε να μας γδάρετε αλλά
θα πρέπει ν’ απαντήσετε στα
όπλα του Brixton.

Και πάλι οι Dire Straits, ίσως η πιο ταλαντούχα  ροκ μπάντα όλων των εποχών, βρήκε έμπνευση στη ζωή των σύγχρονων μισθοφόρων ανά τον κόσμο, που ευδοκιμούν στις πιο τραγικές συνθήκες – και όπως λένε  στο Ride across the river:

Είμαστε οι εκλεκτοί, είμαστε οι παρτιζάνοι ...
Είμαστε έτοιμοι να θυσιάσουμε τις ζωές μας αν χρειαστεί...
Δεν δίνουμε πεντάρα για ποιον γίνεται ο σκοτωμός
 
Τίποτα δεν τους σταματά καθώς η μέρα διαδέχεται τη νύχτα...
Και τραγουδούν καθώς παρελαύνουν με τις σημαίες τους
                                                                          ν’ ανεμίζουν
Είμαι ένας μισθοφόρος, ένα σκυλί του πολέμου
Θα περάσω το πλατύ και βαθύ ποτάμι
Θα περάσω το ποτάμι να βγω στην απέναντι όχθη
Σήμερα στα βουνά, αύριο μες τον κόσμο.

Το ίδιο θέμα  ανέδειξαν πηγαίνοντάς το παραπέρα, κατανοώντας τη φρίκη και τη ματαιότητα του πόλεμου και της αιματοχυσίας και ενώνοντας το παρελθόν με το μέλλον, μέσα απ’ τη μυθολογική ιπποτική παράδοση στο καλύτερό τους κομμάτι, το Βrothers in arms, έναν ύμνο της ροκ μουσικής:

Αυτά τα καλυμμένα από ομίχλη βουνά
Μου παρέχουν τώρα μια στέγη
Όμως η πατρίδα μου
Ήταν και θα είναι οι κάμποι
Κάποια μέρα θα γυρίσεις
Στις κοιλάδες και στα χωράφια σου
Και θα σταματήσεις να καταστρέφεις
Για να ζήσεις ειρηνικά.

Μέσα σ αυτά τα κατεστραμμένα πεδία
Βαπτίσματα του πυρός
Είδα τις δοκιμασίες σου
Όπως οι μάχες κορυφώνονταν
Και παρόλο που μέσα στο φόβο και στην ταραχή
Πραγματικά τραυματίστηκα πολύ βαριά
Δεν με εγκαταλείψατε
Συμπολεμιστές μου....

Τώρα ο ήλιος καταποντίστηκε στη δύση του
Το φεγγάρι υψώνεται
Άσε με να σε αποχαιρετήσω
Όλοι οι άνθρωποι στο τέλος πεθαίνουν
Μα είναι γραμμένο στο φως των αστεριών
Και σε κάθε γραμμή της παλάμης σου
Είμαστε ανόητοι να πολεμούμε ενάντια
Στους συμπολεμιστές μας.

Απόστολος Σπυράκης
Dire Straits, Brothers in Arms

Σημ.: Τους στίχους απέδωσαν στα ελληνικά οι Στάθης Παναγιωτόπουλος, Κώστας Κουτρουμπάκης και Ηλίας Πούρικας.

Δείτε τρεις ακόμη αναρτήσεις για την ποίηση των "σταρ": Michael Stipe & R.E.M., Eddie Vedder και Thorn Yorke.

Τετάρτη, 5 Αυγούστου 2015

Τρία ποιήματα του Τζον Μπέρτζερ




John Berger

Μυθιστοριογράφος, συντάκτης, κινηματογραφιστής, δοκιμιογράφος και κριτικός, ο Τζων Μπέρτζερ είναι ένας από τους σημαντικούς Ευρωπαίους διανοούμενους της εποχής μας. Εξήντα χρόνια τώρα, προκαλεί με τα βιβλία του τον αναγνώστη να δει και να σκεφτεί τον κόσμο διαφορετικά. Παρόλο που ανέκαθεν έγραφε ποίηση και πολλές φορές έβαζε ποιήματα στα βιβλία του σχεδόν λαθραία, μόλις το 2014 εξέδωσε ολοκληρωμένη ποιητική συλλογή. Ο Μπέρτζερ ενδιαφέρεται για τις σύνθετες ζωές των απλών ανθρώπων. Τα ποιήματά του είναι σκληρά στιγμιότυπα, παγιδευμένα ανάμεσα στην προσωρινότητα της γλώσσας και τη μονιμότητα των πραγμάτων.



Migrant Words
In a pocket of the earth
I buried all the accents
of my mother tongue

there they lie
like needles of pine
assembled by ants

one day the stumbling cry
of another wanderer
may set them alight

then warm and comforted
he will hear all night
the truth as lullaby

1980
 

Ξενιτεμένες λέξεις

Σ’ έναν θύλακα της γης
έθαψα όλες τις προφορές
της μητρικής μου γλώσσας

κείτονται εκεί
σαν πευκοβελόνες
που μάζεψαν τα μυρμήγκια

μια μέρα η κραυγή
ενός άλλου περιπλανώμενου που σκόνταψε
μπορεί να τις φέρει στο φως

μετά, ζεστασιά και παραμυθία
εκείνος θ’ ακούει όλη νύχτα
την αλήθεια σαν άλλο νανούρισμα

1980



Words I
for Beverly

Down the gorge
ran                   
people and blood

In the bracken
beyond touch
a dog howled

A head between lips
opened
the mouth of the world

Her breasts
like doves
perch on her ribs

Her child sucks the long
white thread
of words to come

 

Λέξεις Ι
για τη Μπέβερλι

Κάτω στο φαράγγι
κατρακύλισαν
άνθρωποι κι αίμα

Στη φτέρη
πέρα απ’ τ’ άγγιγμα
ένας σκύλος ούρλιαξε

Ένα κεφάλι ανάμεσα σε χείλη
άνοιξε  
το στόμα του κόσμου

Τα στήθη της
σαν περιστέρια
κουρνιάζουν στα πλευρά της

Το παιδί της ρουφά το μακρύ
λευκό νήμα
των λέξεων που θα ‘ρθουν


 

Words II

The tongue
is the spine’s first leaf
forests of language surround it

Like a mole
the tongue
burrows through the earth of speech

Like a bird
the tongue
flies in arcs of the written word
The tongue is tethered and alone in its mouth

1980



Λέξεις ΙΙ

Η γλώσσα
είναι το πρώτο φύλλο της ραχοκοκαλιάς
δάση ιδιώματος την περιβάλλουν

Σαν ασπάλακας
η γλώσσα
τρυπώνει στο χώμα του προφορικού λόγου

Σαν πουλί
η γλώσσα
πετάει στις αψίδες της γραπτής λέξης

Η γλώσσα είναι δέσμια και μόνη στο στόμα

1980



Τζον Μπέρτζερ

Μετάφραση: Χριστίνα Λιναρδάκη


ΥΓ. Οι μεταφράσεις πρωτοδημοσιεύθηκαν στο τεύχος 30 του ηλ. περιοδικού vakxikon.gr

Δευτέρα, 3 Αυγούστου 2015

Η ποιητική των ερειπίων

Κατά τη διάρκεια του 18ου αιώνα ο χρόνος, ως ιδεώδης ολότητα θρυμματισμένη από την ανθρώπινη ιστορία, αποτέλεσε κεντρικό ζήτημα σε συζητήσεις για έννοιες όπως παράδοση, κληρονομιά, παρελθόν, αρχέτυπη καταγωγή και πολιτισμική αργοπορία. Στενά συνδεδεμένη προς την επίμονη αυτή θεώρηση του χρόνου ήταν η έμμονη εστίαση στην αρχαιότητα. Η κλασική παράδοση, αναστημένη και εξευρωπαϊσμένη κατά την Αναγέννηση, πρόσφερε το εξιδανικευμένο όλον έναντι του οποίου ο σύγχρονος πολιτισμός μετρήθηκε και βρέθηκε να υπολείπεται σε πληρότητα και γνησιότητα. 

Ανάμεσα στις διάφορες συμβολοποιημένες μορφές που πήρε ο διάλογος μεταξύ συγχρονίας και αρχαιότητας, εκτεταμένη διάδοση είχε εκείνη των «ερειπίων». Τα ερείπια ως απομεινάρια ενός ανυπέρβλητου παρελθόντος ανυψώθηκαν στο επίπεδο ιερού αισθητικού αντικειμένου (….). Το σύμβολο των ερειπίων απέκτησε κατ’ αυτόν τον τρόπο ένα κεντρικό νόημα στον Ευρωπαϊκό Ανθρωπισμό και θεωρήθηκε κατάλληλο εξεικονιστικό μέσο για να γεφυρώσει το χάσμα ανάμεσα στις αφηρημένες έννοιες της χρονικότητας, της ολότητας, της γνησιότητας και του αισθητικού ενδιαφέροντος για τα απομεινάρια του παρελθόντος (…). Τα ερείπια είναι αφενός υπενθύμιση του θανάτου για τα άτομα και για ολόκληρους πολιτισμούς, αφετέρου, συχνά ταυτοχρόνως, έμπνευση ή πρόκληση. Είναι πρωτίστως υπόμνηση του χάους που ενεδρεύει πίσω από κάθε λογική τάξη, της τυφλής δύναμης του χρόνου και της φύσης, της βαρβαρότητας που απείλησε διαχρονικά το καθιερωμένο σχήμα του πολιτισμού.

Η ποίηση των ερειπίων έφθασε στο απόγειό της κατά τις πρώτες δεκαετίες του 19ου αιώνα με ποιητές όπως ο Μπάιρον και ο Σέλεϊ. Η εικόνα της Ρώμης στον Μπάιρον, που την εμφανίζει σαν μαρμάρινη ερημιά, ανακαλεί μια πλούσια λογοτεχνική και καλλιτεχνική παράδοση η οποία απεικόνισε το κλασικό τοπίο σαν τοπίο φθοράς. Έτσι βλέπουμε στα χαρακτικά του Πιρανέζι ένα δάσος πεσμένων κιόνων να πνίγεται στο μάρμαρο και τις πέτρες, παρατηρούμε τη φύση να προσέρχεται στα σπασμένα μνημεία του ανθρώπου. Ερείπια και θραύσματα αρθρώνουν έναν λόγο ρομαντικής αισθητικής τόσο ελκυστικό στους συγχρόνους που οδήγησε στην τεχνητή αναπαραγωγή τους. Αμφότερα χρησιμοποιήθηκαν ως αντίδραση προς τη συμβατική καλαισθησία, αμφισβητώντας κρατούσες αντιλήψεις σχετικά με την ομορφιά, τη συμμετρία, τη συνοχή και την τάξη. 

Η κατασκευή ερειπίων υπήρξε τόσο ιδιόμορφη (αν όχι εκκεντρική) ώστε προκάλεσε έντονες διαφωνίες. Τα τεχνητά ερείπια είναι από τα πλέον αξιοθέατα χαρακτηριστικά του τοπίου κατά τον 18ο αιώνα. Πέρα όμως από αυτή τη, γραφική για ορισμένους, μίμηση της αρχαιότητας, τα ερείπια λειτούργησαν τόσο ως μνημεία του παρελθόντος, όσο και ως ειρωνική θεώρησή τους. Αντανακλούν ταυτόχρονα μελαγχολία για έναν χαμένο πολιτισμό αλλά και την ανάγκη να ενσωματώσουν την απώλεια σε έναν καινούργιο.

Η έλξη αυτή για τα ερείπια, η απόλαυση των ερειπίων, λειτούργησε ως το κατάλληλο γενικό πλαίσιο για τον μετασχηματισμό μιας αισθαντικότητας σε συρμό, ένα είδος αστικού κλασικισμού, ο οποίος θα μπορούσε να εξεταστεί σε συσχετισμό με τη συγκαιρινή βιομηχανική επανάσταση και με τις κοινωνικές συνέπειες του ρομαντικού κινήματος. Ο διακοσμητικός και εξεζητημένος χαρακτήρας αυτού του συρμού εξηγεί τη διάχυτη μορφή της ερειπιομανίας που πήρε η αρχαιοπάθεια τον 18ο αιώνα. 

(…) Την ίδια εποχή δεν είναι εύκολο να βρει κανείς περιπτώσεις που αποδεικνύουν διαφορετική χρήση του συμβόλου, δηλαδή χρήση που να συνδέει το ερείπιο με την έμμεση αμφισβήτηση της ηγεμονικής ισχύος. Όπως είπε ο Ντιντερό: «Είναι αναγκαίο να σωριάσουμε σε ερείπια ένα ανάκτορο για να το κάνουμε ενδιαφέρον». Το να σκέπτεται κανείς ένα υπάρχον κτίριο ως ερείπιο, είναι σα να το σκέπτεται ως ενεχόμενο στις διεργασίες της ιστορίας. Η πρόβλεψη ενός ερειπίου σημαίνει ότι αναγνωρίζει κανείς ότι τόσο ο ίδιος όσο και το ερείπιο καθορίζονται ιστορικά. Είμαστε δικαιολογημένοι κατ’ αυτήν την έννοια να υιοθετήσουμε τον όρο του Ντιντερό «ποιητική των ερειπίων», για να περιγράψουμε το εύθραυστο του ανθρώπινου περιβάλλοντος, των κτιρίων και της ζωής.

Η ποιητική αυτή είναι η ποιητική ενός συμβόλου. Και το σύμβολο του ερειπίου είναι το προϊόν της οργανικής ανάπτυξης της μορφής. Στον κόσμο του, ζωή και μορφή είναι ταυτόσημα. Η δομή του είναι ίδια με τη δομή της συνεκδοχής, επειδή το σύμβολο, κατά τον Πολ ντε Μαν, «είναι πάντοτε μέρος της ολότητας που αντιπροσωπεύει… Η υλική αντίληψη και η συμβολική είναι συνεχείς όπως το μέρος είναι συνεχές με το όλον».

Η ρομαντική εμμονή για το απόσπασμα και την αποσπασματικότητα δανείστηκε από αυτή την ποιητική των ερειπίων την έννοια του ατελείωτου και την αισθητική του ατελούς. Το ρομαντικό απόσπασμα ως περιληπτική έννοια παρείχε τη θεωρητική βάση για μια γενική αισθητική η οποία κάλυψε επαρκώς έναν ευρύ κύκλο εννοιών και αντικειμένων που δείχνουν μη πληρότητα ή ασυνέχεια. 

Καθώς είναι αναπόσπαστο μέρος της ρομαντικής αισθητικής, το απόσπασμα προσέλκυσε την προσοχή πολλών φιλολόγων και κριτικών. Η ποιητική των ερειπίων και η αισθητική της αποσπασματικότητας ενέχονται στη συζήτηση περί κλασικισμού και ρομαντισμού. Τα ζητήματα αυτά συσχετίζονται αναπόφευκτα με έναν ιδεώδη τόπο, ο οποίος δεν είναι άλλος από την Αρχαία Ελλάδα.
Δημήτρης Δημηρούλης



(Αναδημοσίευση αποσπασμάτων από ομότιτλο άρθρο στην Αθηναϊκή Επιθεώρηση του Βιβλίου – The Athens Review of Books, τεύχος 64, Ιούλιος-Αύγουστος 2015.

Ο Δημήτρης Δημηρούλης διδάσκει ιστορία και θεωρία της λογοτεχνίας στο Τμήμα Επικοινωνίας, Μέσων και Πολιτισμού του Παντείου Πανεπιστημίου. Όπως σημειώνει ο ίδιος στο άρθρο του, «Η ποιητική των ερειπίων είναι ένα εκτενές δοκίμιο που γράφτηκε στα αγγλικά στις αρχές της δεκαετίας του 1990 αλλά δεν ολοκληρώθηκε ποτέ. Παρέμεινε δηλαδή το ίδιο σε κατάσταση ερειπίου...». Τη μετάφραση στα ελληνικά έκανε η Φροξυλάνθη Κουμάση).