Τετάρτη, 8 Οκτωβρίου 2014

Ποίηση - η τέχνη που αυτοκτονεί (διαβάσαμε... στο "Νέο Πλανόδιον" που κυκλοφορεί)

... Πότε πήραν στ' αλήθεια διαζύγιο από την πραγματικότητα οι ποιητές; Πότε οι αναγνώστες πήραν διαζύγιο από την ποίηση; Και υπαιτιότητι τίνος εκδόθηκε το διαζύγιο αυτό; Σε τρία στάδια μπορεί να παρακολουθήσει κανείς πώς κρίθηκε η υπόθεση. Τον πρώτο κλονισμό τον έφερε ο ρομαντισμός. Τότε που ποιητές σπουδαίοι, ολότελα τρομοκρατημένοι όμως από την επέλαση του Λόγου και του Διαφωτισμού, βάλθηκαν να αποδώσουν στην τέχνη τους την περιωπή θρησκείας, διεκδίκησαν ρόλο κοσμικού ιερέως, μεταφυσικού ταγού. "Τελούμε σε ιεραποστολή", έλεγε με κάθε σοβαρότητα ο Νοβάλις, "να δώσουμε μορφή στον κόσμο". Και οι μεν ρομαντικοί έγραφαν ακόμη για τους πολλούς, αυτούς ήλπιζαν και επεδίωκαν να μυήσουν. Η ρητορική τους όμως άφησε πίσω της μια μόνιμη σκιά, έναν λεκέ ανεξίτηλο. Ο ποιητής ως αιθεροβάμων: η εικόνα αυτή, η κυρίαρχη στις μέρες μας, κρατάει απ' αυτούς.

Ο κλονισμός έγινε χωρισμός από τραπέζης και κοίτης στα χρόνια του συμβολισμού. Τότε που ο ποιητής για να εκφράσει την αγανάκτησή του για τα ήθη και τα θέσμια της αστικής εποχής, τα έβαλε με τους αναγνώστες του - που ήταν βεβαίως αστοί. "Βάρβαρο όχλο" αποκαλούσε το κοινό ο Γκεόργκε, και ο Μαλλαρμέ του υποδείκνυε ευγενώς τη θέση του στο περιθώριο: η ποίηση αφορά τους επαΐοντες. Έκτοτε η καταγγελία του δύσμοιρου αναγνώστη έγινε περίπου θεσμός. Στις μέρες μας και οι ποετάστροι της γειτονιάς και οι τελευταίοι χομπίστες το έχουν για χρέος τους ιερό σε πρώτη ευκαιρία να του τα ψάλλουν. Μόνο που στο μεταξύ κι εκείνος απέκτησε ανοσία κι έπαψε να νοιάζεται - όχι μόνο τι του σέρνουν όλοι αυτοί αλλά και για την ύπαρξή τους την ίδια.

Το πράγμα έφτασε στο αμήν με τον μοντερνισμό. Απ' τη μεγαλειώδη κληρονομιά των προγόνων τους οι νεωτερικοί κράτησαν ό,τι πιο φυγόκοσμο - και το επιδείνωσαν ως εκεί που δεν παίρνει. Η απαξίωση των δοκιμασμένων και δημοφιλών τρόπων του παρελθόντος αναγορεύτηκε επαναστατικό καθήκον. "Make it new!" κραύγαζε, ένας κι αυτός μες στους πολλούς, ο Πάουντ. Μην επαναλαμβάνεσαι, παραδώσου σε κάθε ακρότητα, γίνε στριφνός και σκοτεινός και ακατάδεκτος. Εκτροχιάσου όσο θες, σημασία έχει όχι τι λες αλλά να μη μοιάζεις σε κανέναν! Και μη διανοηθείς στιγμή να ξαναπιάσεις το τραγούδι εκείνο που έτυχε κι άρεσε και σου 'φερε φίλους και αθρόους θαυμαστές...

Για ένα διάστημα το πράγμα είχε ενδιαφέρον, γέννησε έργα ερμητικά πλην αξιόλογα. Γρήγορα όμως εκφυλίστηκε, την εντυπωσιοθηρία διαδέχτηκε η αποχαλίνωση, ελλείψει μορφικών κριτηρίων ο κάθε ντιλετάντης είχε πια το ελεύθερο να δηλώνει ποιητής. Όσο για τον κοινό αναγνώστη, καταπονημένος όπως ήταν απ' όλους αυτούς τους -ισμούς και τις καινοτομίες τους, κατασυκοφαντημένος ως βλαξ και οπισθοδρομικός, αβοήθητος από την κριτική, κάποια στιγμή κατέθεσε τα όπλα. Σκέφτηκε δηλαδή τον εαυτό του, τις δικές του ανάγκες, γύρισε την πλάτη του στην ποίηση και την παράτησε να βοά μες στην έρημο που η ίδια  έστησε για τον εαυτό της.

Το φαινόμενο μιας τέχνης που αυτοκτονεί επειδή οι εκπρόσωποί της στρέφουν την πλάτη στο ακροατήριό τους για να πάρουν το κατόπι το αυτιστικό όραμά τους δεν είναι βέβαια μοναδικό. Ας αναλογιστούμε τις τύχες της λεγόμενης σοβαρής μουσικής μετά τον Σαίνμπεργκ και τη Νέα Σχολή της Βιέννης. Πόσοι από τα εκατομμύρια που λατρεύουν σήμερα τον Μπαχ και τον Μότσαρτ θα άντεχαν, για ένα κουτσό μισάωρο έστω, τη συντροφιά του Στοκχάουζεν και του Καίητζ; Κι ανάποδα, ποιος θα τολμούσε να πιάσει στα χέρια του ξανά μυθιστόρημα, αν οι τωρινοί εκπρόσωποι του είδους στοιχίζονταν άπαντες πίσω απ' τον ώμο του όψιμου Τζόυς; Ασφαλώς, και η αθέτηση των κανόνων και το πείραμα και η πρόκληση είναι πράγματα ζωτικά και αναγκαία. Ως εξαίρεση όμως, στα χέρια των λίγων. Όπου γίνονται τυφλοσούρτης και καταναγκασμός και επίσημο διάταγμα,η  έκβαση είναι πάντα η ίδια: το τέλμα.

Είναι αντιστρέψιμη τούτη η κατάσταση; Μπορεί ο διαζευχθείς να ξαναγίνει δεκτός στη συζυγική κλίνη, ο γάμος ν' αναγεννηθεί; Η λογοτεχνική ιστορία δεν αποκλείει το ενδεχόμενο. Μια νέα ποιητική γλώσσα οικειότερη, μορφές και θέματα ελκυστικά, ένα ύφος και μια τεχνοτροπία προσιτή στον αμύητο, και η εμπιστοσύνη, θεωρητικά τουλάχιστον, είναι ίσως δυνατόν να αποκατασταθεί. Στην πράξη ωστόσο το εγχείρημα, αν υποθέσουμε ότι κάποιοι τελικά θα το αναλάβουν, δεν θα 'ναι διόλου απλό. Το νήμα που κόπηκε θα πάρει γενιές ωσότου και πάλι ενωθεί. Και θ' απαιτήσει από τους ποιητές μια συγκλονιστική αυθυπέρβαση. Θα χρειαστεί ν' αφήσουν κατά μέρος τ' αγαπημένα τους άλλοθι, να αφιππεύσουν του επηρμένου τους Πηγάσου, να εγκαταλείψουν τις σοφιστείες και τις δικαιολογίες, όλα αυτά τα κλισέ που τους θέλουν τάχα καταραμένους, περιττούς, αποσυνάγωγους. Θα χρειαστεί να κοιταχθούν στον καθρέφτη και ν' αναρωτηθούν, αυτή τη φορά με ειλικρίνεια: το είδωλο που βλέπουν εκεί τους αρκεί;

Αν η απάντηση είναι αρνητική, υπάρχει ελπίδα.


Κώστας Κουτσουρέλης


3 σχόλια:

  1. ΚΩΣΤΑ, ΜΠΡΑΒΟ!

    ΕΙΜΑΙ ΕΝΑΣ ΠΑΛΙΑΚΟΣ ΤΗΣ ΠΟΙΗΤΙΚΗΣ..............

    ΕΝΑ ΜΟΝΟΝ ΓΙΑ ΤΟΥΣ ΑΕΡΟΠΛΑΝΙΣΤΕΣ ΤΩΝ ΛΕΞΕΩΝ....
    ΟΙ ΚΟΛΟΝΕΣ ΤΟΥ ΠΑΡΘΕΝΩΝΑ ΕΙΝΑΙ ΔΩΡΙΚΕΣ............

    ΑΜΑΝ ΜΕ ΤΟΥΣ ΑΠΙΘΑΝΟΥΣ , ΑΓΡΑΜΜΑΤΙΣΤΟΥΣ ΠΕΙΡΑΜΑΤΙΣΤΕΣ............

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  2. Ισως δεν υπάρχει "παλαιά" "νέα" ποίηση, παρά μόνο αυθεντική ποίηση, Από το νάυλον, το πλαστικό να αποκοπεί, που κυριάρχησε στη ζωή,ζ στη σκέψη του σύγχρονου κόσμου. Γιατί, ακόμα και το "μπαρόκ" στο ρομαντισμό, δεν ενοχλούσε, αφού, εκ φύσεως, η αθωότητα καινοτομεί με την απλότητά της.

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  3. Ξεχάσατε να μας πείτε για την ελληνική γλώσσα που πεθαίνει.
    Πώς και σας διέφυγε αυτή τη φορά;

    ΑπάντησηΔιαγραφή