Τετάρτη, 29 Οκτωβρίου 2014

Φάκελος υπερρεαλισμός: Η περίπτωση του ανυπόταχτου ποιητή και δοκιμιογράφου Νικόλαου Καλαμάρη ή Κάλας ή Σπιέρου ή Ράντου

Στη συνέχεια του μεγάλου αφιερώματος του blog στίγμαΛόγου στον υπερρεαλισμό, θα δούμε σήμερα την περίπτωση του Νικολάου Κάλας. Υπενθυμίζουμε ότι το αφιέρωμα βασίζεται σε κείμενα που είχαν δημοσιευθεί στο λογοτεχνικό περιοδικό "Ομπρέλα". Περισσότερα δείτε εδώ. Για να δείτε όλα τα κείμενα που δημοσιεύονται στον φάκελο "υπερρεαλισμός" δείτε τις ετικέτες στη δεξιά στήλη του blog.

Ο γαλλικός σουρεαλισμός απλώνεται και στην Ελλάδα, όπου παρά το αρνητικό ευρύτερο κλίμα θα καρποφορήσει ως ελληνικός υπερρεαλισμός. Το κίνημα έφτασε επίσημα στην Ελλάδα με την Υψικάμινο του Α. Εμπειρίκου το 1935 και έσπειρε το σπόρο που γρήγορα απέδωσε. Ο ελληνικός υπερρεαλισμός χώρεσε ιδεολογίες και γλώσσες με κυρίαρχο στοιχείο την απελευθέρωση του ανθρώπου πνευματικά, ηθικά, πολιτικά και του στίχου από την παραδοσιακή του φόρμα. Στον ελλαδικό χώρο ο υπερρεαλισμός μπολιάζει την παράδοση με την ανανέωση, καθώς οι ποιητές έδωσαν προσωπικές λύσεις με το ήθος και το ύφος της γραφής τους. Πρωτοποριακή και ατίθαση είναι η γραφή του Ν. Εγγονόπουλου που κάνει την εμφάνισή του με τη συλλογή Μην ομιλείτε εις τον οδηγόν (ζωγραφική-ποίησις). Ανάμεσα στους Έλληνες υπερρεαλιστές συγκαταλέγονται οι: Α. Εμπειρίκος, Ν. Εγγονόπουλος, Οδ. Ελύτης, Ν. Καλαμάρης ή Κάλας ή Σπιέρος ή Ν. Ράντος, Ε. Κακναβάτος, Ν. Γκάτσος, Δ. Παπαδίτσας, Θ. Ντόρρος, Μ. Σαχτούρης, Μέλπω Αξιώτη, Ν. Βαλαωρίτης, κ.ά.

Αξίζει να προστεθεί ότι η περίπτωση του υπερρεαλιστή Νικόλαου Κάλα είναι ξεχωριστή, καθώς εντάσσεται στους πρωτοπόρους του κινήματος και στον κύκλο του Μπρετόν με τον οποίο έχει σχέσεις έλξης και άπωσης. Ο Ν. Καλαμάρης είναι ανυπότακτος, δίνει την εντύπωση ότι δεν τον χωράει ούτε η γη ούτε ένα λογοτεχνικό είδος. Ο κοσμοπολίτικος βίος του, τα πολλά ψευδώνυμα και το ποικίλο έργο του που γράφεται ελληνικά, γαλλικά, αγγλικά ανάλογα με το πού ζει, τον κάνουν να αποτελεί μια εντελώς ξεχωριστή περίπτωση στο χώρο του ελληνικού υπερρεαλισμού. Ο Αλ. Αργυρίου αποκαλεί τον Ν. Κάλα "υπερμοντέρνο λόγιο", αναφερόμενος συνοπτικά στο πλούσιο ποιητικό, δοκιμιακό και μεταφραστικό του έργο. Ο Κάλας δεν εφησυχάζει, ψάχνει και ψάχνεται, σκάπτει ένδον, αναζητάει την ποιητική του έμπνευση στο γενέθλιο τόπο, την Ελλάδα, αλλά ζει ως το θάνατό του εκτός Ελλάδας. Δημιουργεί ένα έργο πλούσιο (Αθήνα, Παρίσι, Λισσαβόνα, Νέα Υόρκη). Δεν διστάζει να αποκηρύξει τους Σολωμό και Παλαμά, αποδέχεται τον Κάλβο και τον Καβάφη και αναζητάει επίμονα τον άλλο λόγο, τον ανατρεπτικό και αισιόδοξο. Ο υπερρεαλισμός για τον Ν. Καλαμάρη ήταν ολικό κίνημα πολιτικό, κοινωνικό και λογοτεχνικό. Όπως όμως γνωρίζουμε μετά το 1945 έγινε κυρίως λογοτεχνικό. Ο Ν. Κάλας κάνει την εμφάνισή του με τη συλλογή Οδός Νικήτα Ράντου (ποιήματα των ετών 1933-36), που επανεκδόθηκε από τον Ίκαρο με πρόλογο του Οδυσσέα Ελύτη. Δεν είναι υπερβολή να πούμε ότι οι Έλληνες υπερρεαλιστές μπήκαν στο κίνημα δυναμικά αναζητώντας και οριοθετώντας ο καθένας την "οδό" του. Η συλλογή Οδός Νικήτα Ράντου περιέχει ποιήματα αναζήτησης, που βυθίζονται στη μνήμη, στο όνειρο και στο όραμα, όπως ενδεικτικά φαίνεται από τα ακόλουθα:

Μετρώ τα χαμένα - ξαναμετρώ,
Τα περσινά, τα προπερσινά, αυτά που χαθήκανε χτες
τα άλλα - τα απραγματοποίητα. /[...]/
Αύριο μπορεί να μην είναι το τέλος! (Οδός Νικήτα Ράντου, σελ. 18)

Συχνά τα ποιήματά του είναι καυστικά, αποφθεγματικά, παίζουν με τους φθόγγους και τα φωνήματα, καθώς αναζητούν από το παλιό να χτίσουν το  νέο, αναζητούν νέο ρόλο, όπως:

Ελλάς εργατών κι αγροτών, Ελλάς ποιητών
φοβού τους Δαναούς. Προσοχή
Ήτταν ή Επί Τανκς. (Οδός Νικήτα Ράντου, σελ. 131)

Άλλοτε η ποίησή του διαποτίζεται από επαναστατικότητα και αριστερή ιδεολογία, όπως στο ποίημα "Διαδήλωση":

φουσκώνουν το δρόμο οι φωνές
της μάζας των διαδηλωτών
οι φλόγες έπαψαν πια να είν' ευνουχισμένες
ευνουχούν στους ναούς και τα παλάτια
μα εδώ καιν
τις διαταγές των αυλικών
κι από τη στάχτη τους
οι ελπίδες των εργατών -
δεν πάει λοιπόν χαμένη
τόσων σχεδίων η συνουσία.

[...] Ο ποιητής, μιλώντας για την τέχνη, προβάλλει τον ανατρεπτικό - κατά την άποψή του - ρόλο της στην κοινωνία: "Η τέχνη δεν είναι ποτέ συναισθηματική, ποτέ ηθική. Η τέχνη είναι εναντίον της καθεστηκυίας τάξης, εναντίον της κυρίαρχης τάξης, εναντίον κάθε κομφορμισμού, εναντίον των αγάδων κάθε είδους και κάθε προέλευσης. Ο Παρθενώνας το αποδεικνύει: η τέχνη είναι μπαρουταποθήκη". Στα δοκίμιά του δίνονται οι θέσεις του για τις απαρχές του ελληνικού υπερρεαλισμού, για τη νέα αισθητική, για την εικόνα, το σύμβολο και τη γλώσσα, για το φιλελεύθερο υποκειμενισμό, κ.ά. Εμπνέεται από τη φιλοσοφία του Bachelard και πιστεύει για την αισθητική ότι "πρέπει να μάθουμε πριν αισθανθούμε", να γνωρίσουμε για να διηγηθούμε, όπως:

Θα 'ρθει μια μέρα που θα τη διηγηθώ - το θέλω
Ίσως όμως θα πρέπει πριν να τη γνωρίσω.
Εκεί είναι που αρχίζουν οι αμφιβολίες, οι φόβοι, οι ανησυχίες.
(Εστίες πυρκαγιάς, μετάφραση: Γ. Σαββίδου, σελ. 61)

Για τον υπερρεαλισμό γράφει ότι "ακολούθησε τις συνέπειες υποκειμενισμού ως τα ακρότατα όριά του, ως το παράλογο και που, ωθώντας το υποκείμενο ως την άρνησή του, γέννησε μια νέα αντικειμενικότητα. Είναι ο δρόμος που, θεωρητικά και πρακτικά, ακολούθησε ο υπερρεαλισμός". Ο Ν. Κάλας ενδιαφέρεται και γράφει για τη ζωγραφική εικόνα, για το ωραίο ως έκπληξη - στοιχείο σύμφυτο του υπερρεαλισμού - για το αγαθό ως αντίδραση σε κάθε συνήθεια και για την καθαρτήρια κίνηση η οποία "ενεργοποιεί το σοκ, απελευθερώνει το πάθος, και η συμβολική ερμηνεία αίρει το εμπόδιο κι απελευθερώνει". Μαρξιστής και υπερρεαλιστής ο Ν. Κάλας, αναζητητής του ονείρου, μέλος της "Φοιτητικής συντροφιάς" μετέχει στις ζυμώσεις του "Εκπαιδευτικού ομίλου", επαναστατική φύση, αποκαρδιώνεται στη μεσοπολεμική Ελλάδα και αναχωρεί για το Παρίσι, όπου τον βρήκε ο Β΄ Παγκόσμιος Πόλεμος.

Έτσι, έφυγε κρυφά από το Παρίσι μέσω Λισσαβόνας για τη Ν. Υόρκη όπου ασχολήθηκε περισσότερο με τον κριτικό και θεωρητικό στοχασμό και με τη ζωγραφική, εκεί συνδέθηκε με τις εικαστικές πρωτοπορίες. Ο πεζός λόγος τον οποίο βλέπει πολύ κοντά στον ποιητικό τον κερδίζει. Η ποίησή του έχει εκδοθεί από τον Ίκαρο με τους τίτλους Οδός Νικήτα Ράντου και Γραφή και φως. Στην ποίησή του οι λέξεις-εικόνες, οι έννοιες-κλειδιά (ελευθερία, επανάσταση, έρωτας, κ.ά.), η δημοσιογραφική γλώσσα και η επιστημονική ορολογία, όλα συνυπάρχουν και δημιουργούν το ποίημα, που δε υπακούει σε μια συγκεκριμένη φόρμα, καθώς δομείται άλλοτε σε στροφές και άλλοτε σε ποιητική ενότητα, με ή ωρίς τίτλο, που διαπερνάται πάντα από μια αναζήτηση:

Ο ποιητής αποκαλύπτει λάφυρα της μνήμης
εφημερίζει γεγονότα, παίζει με θησαυρούς
φροϋδικής Μυκήνας. Η σκιά του Ορέστη
συννέφιασε απόψε τον αστερισμό του Περσέα.
(Γραφή και φως, σελ. 99)

(...) Τελικά, διαβάζοντας ποίηση του Ν. Κάλα έχεις την εντύπωση ότι δοκιμάζεται συνεχώς η αναγνωστική σου εμπειρία, καθώς κάθε ποίημα δημιουργεί το απρόοπτο, το ποίημα-γεγονός του κοσμοπολίτη ποιητή, του δανδή με την πολυτάραχη ζωή και τα πολλά ονόματα-ταυτότητες, και είσαι πεπεισμένος ως αναγνώστης ότι απαιτούνται πολλαπλές αναγνώσεις για να συνομιλήσεις με το έργο του. Ο ποιητής αναζητάει την απόλυτη ελευθερία, που απελευθερώνει από κάθε ζυγό. Έτσι κάνει πράξη το αίτημα του σουρεαλιστικού μανιφέστου (1924):

Διαφοροποιώ, παίζω, αναζητώ
την αγάπη που καταναλίσκει
την ελευθερία. Το μίσος που καίει
την ελευθερία. Χωρίς ανησυχία
τι θέλουμε την ελευθερία;
Πού πάει η ποίηση;
Ποίηση, ελευθερία, αγάπη ή πανικός.
(Οδός Νικήτα Ράντου, σελ. 140)

(...) Τέλος, εκείνο που μπορεί να λεχθεί με βεβαιότητα είναι ότι η ποίηση του Κάλα ασκεί μια ξεχωριστή γοητεία στον αναγνώστη, αρκεί να την αφουγκραστεί για να νιώσει το ωραίο ταξίδι, το οποίο, όμως, σε αφήνει "εν πλω" για να απολαύσεις με τη δική σου εμπειρία και ευαισθησία ως αναγνώστης την ποιητική γραφή του Κάλα, που σε θέλει συμμέτοχο, συνένοχο και συνταξιδιώτη:

Νεότης, γεράματα εντυπώνονται. Σήμερα και χθες
το μελτέμι παίζει με κλάσματα μύθων
καταθέτω εικόνες ενώ η φωτεινή μου
Ελένη συγκρατεί τις φρένες μας εντός του κειμένου
(Γραφή και φως, σελ. 118)

Χριστίνα Αργυροπούλου
Σύμβουλος του Π.Ι.



Δεν υπάρχουν σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου