Δευτέρα, 27 Οκτωβρίου 2014

Ποίηση και τρόμος - ένας δεσμός στο σκοτάδι (ένα κείμενο και μία σημείωση)

Ο έρωτας στην ποίηση είναι ένα συνηθισμένο θέμα, συνήθως το αναζητούμε όταν διαβάζουμε ποιητικές συλλογές. Οι αναζητήσεις της ύπαρξης επίσης, η μοναξιά, η εγκατάλειψη, είναι μερικά ακόμα στοιχεία ένος κλασικού ντεκόρ. Ο ποιητής πότε αναζητεί απαντήσεις, πότε εκφράζει ανησυχίες προσωπικές ή κοινωνικές (είναι μία από τις περιπτώσεις που τον χαρακτηρίζουμε επίκαιρο), άλλες φορές μαγεύεται από τις ίδιες του τις λέξεις, σαν άλλος Νάρκισσος μπροστά στη θέα της ομορφιάς του.

Μέσα και πίσω από τους στίχους, παρατηρούμε τη στάση του δημιουργού απέναντι σε ισχυρά συναισθήματα όπως η αγάπη ή ο έρωτας, σπάνια όμως βλέπουμε πώς διαχειρίζεται ένα έντονα αρνητικό τοπίο: τι συμβαίνει με τον τρόμο, την βία, την αγωνία; Πώς εκφράζονται και πώς ξορκίζονται αυτά τα ισοπεδωτικά συναισθήματα; Για τον δημιουργό, το ποίημα ως τελικό προϊόν στο χαρτί είναι ένα ξεγύμνωμα σε κάθε επίπεδο συνειδητό ή μη, μια πράξη που εμπεριέχει ένα ρίσκο συντριβής στην αναμέτρηση με τον εαυτό του. Παρόλα αυτά, το συναίσθημα του τρόμου στην ατομική ή στην ευρύτερη πραγματικότητα δεν φαίνεται να έχει μια ξεκάθαρη θέση στην ποίηση, τουλάχιστον όχι στο βαθμό ή στην ισχύ που έχει σε άλλα λογοτεχνικά είδη όπως το θέατρο ή η πρόζα.

Επειδή ο έρωτας και ο φόβος τις περισσότερες φορές προέρχονται και αφορούν ένα εξωγενές ως προς τον δημιουργό αντικείμενο, η ποίηση έρχεται να δώσει ορισμένο σχήμα στην άυλη τους υπόσταση, να οριοθετήσει το περίγραμμά τους στις λέξεις, να εξημερώσει τα πάθη και τις καταστάσεις. Στην περίπτωση του τρόμου όμως, τα πράγματα δείχνουν πιο περίπλοκα, ο δημιουργός πρέπει να αποσαφηνίσει ένα καθόλα αναιρετικό συναίσθημα και να το μετουσιώσει σε κάτι που να μπορεί να διαχειριστεί τόσο συγκινησιακά όσο και καλλιτεχνικά, να το φέρει σε ένα αποδεκτό μέτρο ώστε να το επικοινωνήσει στον αναγνώστη.

Όταν η ποίηση από μουσικότητα και λέξεις γίνεται κραυγή, τότε η προσωπική διάσταση συναντά την οικουμενικότητα, και μέσα από αυτή την κραυγή ο τρόμος διευρύνεται για να καταλήξει να ξορκιστεί οριστικά: η ποίηση από καθρέπτης, γίνεται καμβάς και συνεχίζει την πορεία της στο διηνεκές.

(...)

Ξεχασμένο τ’άστρο του Βορρά,
οι άγκυρες στο πέλαγο χαμένες.
Πάνω στις σκαλιέρες στη σειρά
δώδεκα σειρήνες κρεμασμένες.

Η πλωριά Γοργόνα μια βραδιά
πήδηξε στον πόντο μεθυσμένη,
δίπλα της γλιστρούσαν συνοδιά
του Κολόμβου οι πέντε κολασμένοι.

(...)

(Νίκος Καββαδίας, «Αρμίδα», στο: Πούσι, σελ. 18).

Κρις Λιβανίου


Σημείωση: 
Πάνω σε αυτό το πολύ ενδιαφέρον θέμα που θίγει η Κρις, θα ήθελα να παραθέσω ένα ποίημα του Μίλτου Σαχτούρη:

Πόνος και τρόμος

στον Αλέκο Φασιανό

Πόνος
και πάλι πόνος
τρόμος
και πάλι τρόμος
στο άδικο σώμα
στην άδικη ψυχή
από ένα έρημο ξενοδοχείο
έφυγε ξαφνικά
χάθηκε η μητέρα
σ’ ένα μακρύ τούνελ
χάθηκε ο πατέρας
κι έρημη
πλανιέται
από πόνο
σε πόνο
από τρόμο
σε τρόμο
η άδικη ψυχή.

Να θυμίσω επίσης το ποίημα του Μπέρτολτ Μπρεχτ "Ο τρόμος κι ο ανθόκηπος" και βέβαια πολλά άλλα της αγγλικής γραμματείας, της οποίας μπορώ λόγω σπουδών να έχω εποπτεία (ενώ δεν μπορώ να έχω σε άλλες, π.χ. γαλλική, γερμανική, κλπ). Όμως η Κρις έχει δίκιο απ' όσο μπορώ να δω: ο τρόμος εκτοπίζεται από την ποίηση και η θέση της απέναντί του δεν φαίνεται να είναι ξεκάθαρη...

Χριστίνα Λιναρδάκη

3 σχόλια:

  1. Eξαιρετικό θέμα!! Το μόνο που θα ήθελα να προσθέσω είναι η ομοιότητα της προσέγγισης του ίδιου θέματος στην ζωγραφική. Πόσους πίνακες έχετε δει, αλλά προπάντων θυμάστε, με θέμα τον τρόμο?? Πιθανότατα μόνο έναν την "κραυγή" του Munch. Και πάλι πιθανόν δεν την θυμάστε σαν έκφραση στιγμιαίου τρόμου αλλά σαν έκφραση διαρκούς αγωνίας. Ο ίδιος ο τρόμος είναι συναίσθημα που ο ανθρώπινος οργανισμός έχει την τάση να "σβήνει" από την μνήμη του για να μπορέσει να επουλώσει πιο γρήγορα τα οδυνηρά και μακρόχρονα τραύματα που δημιουργεί. Οπότε και η έκφραση του ανθρώπου όπως η ποίηση ή οι άλλες τέχνες αντιδρούν ακριβώς με τον ίδιο τρόπο. "Σβήνοντας" την καθαυτό εμπειρία και μπαίνοντας στην διαδικασία διαχείρισης και μεταμόρφωσης του αποτελέσματος. Αυτό είναι που βλέπουμε τελικά ως αποτέλεσμα....Επίσης δεν πιστεύω προσωπικά ότι ο τρόμος μπορεί να αποδοθεί πειστικά ξεκινώντας από το δεδομένο ότι είναι ενστικτική αντίδραση. Οι μετρ της λογοτεχνίας του τρόμου το ήξεραν καλά για αυτό τον λόγο άλλωστε δεν μας τρομάζει ποτέ αυτό που διαβάζουμε σαν λογοτεχνικό κείμενο αλλά η μεταφορά της ατμόσφραιρας στην πραγματικότητα μας..

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  2. Aς μην ξεχνάμε, Μαρία, το γοτθικό μυθιστόρημα και τη σύγχρονη μαγική λογοτεχνία που έχει κι αυτή στοιχεία τρόμου. Η πεζογραφία φλερτάρει με τον τρόμο και προσπαθεί να τον διαχειριστεί, την ίδια στιγμή που η ποίηση φαίνεται να μην ξέρει τι να κάνει μαζί του και να του γυρίζει την πλάτη. Ενδιαφέρουσα η αρχική θέση της Κρις, μας έβαλε σε σκέψεις!

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  3. Δεν είχα συνειδητοποιήσει το γεγονός ότι ο τρόμος είναι μια αντίδραση ενστίκτου, και γι αυτό είναι δύσκολο να αποδοθεί στη λογοτεχνία γενικά. Αν το είχα κάνει, θα είχα δει ενδεχομένως τις δυσκολίες στην έκφρασή του, ο λόγος που δεν τον συναντάμε συχνά είναι ακριβώς αυτό, ότι είναι μια βίαιη συναισθηματική και συγκινησιακή εμπλοκή που λαμβάνει χώρα σε ακαριαίους χρόνους, χάνεται στο κενό και καταπίνεται από το μυαλό και το σώμα ως υπέρτατη άμυνα. Υποθέτω ότι η ζωγραφική και το θέατρο είναι ίσως οι μόνοι δίαυλοι επικοινωνίας του τρόμου, κι αυτό επειδή εξ ορισμού αποδίδουν μια πραγματικότητα σε πραγματικό χρόνο.
    Ευχαριστώ και τις δυο σας για τις σκέψεις σας, νομίζω ότι έγιναν μερικά βήματα πιο πέρα σε ένα τελικά μάλλον χαώδες θέμα.

    ΑπάντησηΔιαγραφή