Παρασκευή, 20 Δεκεμβρίου 2013

Εκδήλωση - Πού εξαφανίστηκε η ποίηση; Παρασκευή 3 Ιανουαρίου 2014, ώρα 19.30



Tο ιστολόγιο στίγμαΛόγου σας προσκαλεί στην πρώτη του εκδήλωση με θέμα «Πού εξαφανίστηκε η ποίηση;».

Ενάντια στο γενικότερο πνεύμα των ημερών που δείχνει να επικροτεί την απανταχού άνθιση νέων ποιητών, το στίγμαΛόγου προσπαθεί να δηλώσει κάτι διαφορετικό: ότι η ποίηση έχει σχεδόν εξαφανιστεί μέσα από αυτήν την ακατάπαυστη εξάπλωση του ποιητικού λόγου.

Η ταπεινή μας εκδήλωση θα φιλοξενήσει ποιητές και ποιήτριες που θα καταθέσουν τη δική τους άποψη για τη σύγχρονη ποίηση, σε μια προσπάθεια να εντοπίσουμε τα ίχνη της αλλά και τη σχέση της με το αναγνωστικό κοινό.

Είναι η αχαλίνωτη πρόσβαση που διαθέτουμε σήμερα μέσω των κοινωνικών δικτύων; Η έλλειψη κριτικής; Η έλλειψη φιλοδοξίας; Τι ακριβώς ισχύει και η ποίηση διογκώνεται μα σβήνει συνεχώς, σαν αποτυχημένο πυροτέχνημα;

Μπορεί όλα αυτά, μπορεί και τίποτα από αυτά. Ούτως ή άλλως, ένα τέτοιο θέμα δε γίνεται να ξεκαθαριστεί σε μία και μόνο εκδήλωση, αλλά, αν είστε εκεί στην αρχή, να αφήσετε το στίγμα σας, τότε θα έχουμε διανύσει ήδη τη μισή απόσταση.

Η ομάδα του στίγμαΛόγου (Χριστίνα Λιναρδάκη, Κρις Λιβανίου και Ηλίας Θ. Παππάς) σας περιμένει με την παρουσία των ποιητών Αγγελικής Σιδηρά, Λάμπρου Σπυριούνη και Θωμά Τσαλαπάτη την Παρασκευή 3 Ιανουαρίου 2014 στο βιβλιοκαφέ Έναστρον και ώρα 19.30.

Τρίτη, 17 Δεκεμβρίου 2013

Η ποίηση του Νίκου Καββαδία - παράδοξος παραμορφωτικός καθρέπτης διαθέσεων

Μπορεί η ποίηση να αποτελέσει καθρέπτη για τον δημιουργό της και αν ναι, σε ποιό βαθμό...; Αυτό θα μπορούσε να είναι ένα ενδιαφέρον ερώτημα για την ποίηση του Καββαδία, δεδομένου ότι ούτως ή άλλως ο αυτοβιογραφικός χαρακτήρας είναι αναμφισβήτητα παρών. Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι το εγώ του κειμένου με το εγώ του ποιητή είναι –και ευτυχώς υποθέτω- δύο απολύτως διακριτά πράγματα, όμως σε μια τόσο προσωπική ποίηση όπως αυτή του Καββαδία είνια λογικό να περιμένει κανείς να διαγράφονται αναλογίες.

Ο Καββαδίας τόσο στα ποιήματά του όσο και στην πρόζα του έχει τον ρόλο του αφηγητή: είναι αυτός που διηγείται την ιστορία, που βάζει τους πρωταγωνιστές της επί σκηνής, που ενίοτε επιχειρεί να κατευθύνει τη σκέψη του αναγνώστη του. Αυτό είναι που καθιστά την ποίησή του σε τέτοιο βαθμό προσωπική, σε συνδυασμό με το γεγονός της θεματολογίας βέβαια. Είναι αλήθεια ότι στοιχειοθετώντας ένα συγκεκριμένο προφίλ, ο ποιητής παρέχει στον εαυτό του ως άτομο αλλά και ως δημιουργό τις συνθήκες για μια δεύτερη ευκαιρία: επανασυστήνεται στον εαυτό του και στους άλλους. Τα στοιχεία αυτής της «αυτοπροσωπογραφίας» κινούνται σε ένα συνδυασμό αντιθέσεων: περιγράφεται ένας άνθρωπος ή έστω ένας λογοτεχνικός ήρωας με βάση στοιχεία που αυτοαναιρούνται, και τελικά η προσωπικότητα συνεχίζει να κινείται στο ημίφως και στα όρια.
Θεέ μου! είμαι μονάχα δεκαεννιά χρονών,
κι έχω σε μέρη μακρινά πολλές φορές γυρίσει.
Θεέ μου! έχω μιαν άκακη, μια παιδική καρδιά,
Αλλά πολύ έχω πλανηθεί, κι έχω πολύ αμαρτήσει. [1]
Το εγώ στην ποίηση του Νίκου Καββαδία είναι ένας καθρέπτης που κοιτάζουν ταυτόχρονα ο ίδιος και οι αναγνώστες του: ο μεν ποιητής για να συμφιλιωθεί με το είδωλο, οι δε αναγνώστες με την αυταπάτη ότι θα ψιλαφήσουν τον άνθρωπο.

Για τον Καββαδία η εικόνα του εγώ, όσο παραμορφωμένη και να είναι, αποσκοπεί στη συγχώρεση και στη λύτρωση έστω την πλασματική: είναι μια απόπειρα να ξεφορτωθεί το βάρος των επιλογών, των δικαιολογημένων ή αδικαιολόγητων τύψεων. Και σε μια κίνηση ανεπαίσθητου αυτοσαρκασμού, αφήνει να διαφαίνεται ότι η ζωή του θα συνεχίσει να ξελίσσεται μέχρι το τελευταίο μπάρκο χωρίς να αλλάξει πορεία, επειδή την συγχώρεση δεν υπάρχει κανείς να του την δώσει:
Πόρνος... Άφησε στις δούλες του από εκατό λίρες και τις όρκισε να πηγαίνουν μια φορά την βδομάδα να κατουράνε πάνω στο μνήμα του. Τον ήξερες καλά; Πριν του αποκριθώ, τον είχε φωνάξει ο καπετάνιος. Ποιός θα με συχωρέσει;...[2]

Κρις Λιβανίου


[1] Νίκος Καββαδίας, «Ένας δόκιμος στη γέφυρα εν ώρα κινδύνου», in. Μαραμπού, εκδ. Άγρα, Αθήνα, 1990, στ. 13-16, σελ. 14.
[2] Νίκος Καββαδίας, Βάρδια, εκδ. Άγρα, Αθήνα, 1986, σελ. 110.

Δευτέρα, 16 Δεκεμβρίου 2013

Ο Διονύσης Μαγκλιβέρας μιλά στο στίγμαΛόγου για τα κρατικά βραβεία λογοτεχνίας, το ΕΚΕΒΙ και άλλα

Χριστίνα Λιναρδάκη: κ. Μαγκλιβέρα, συναντηθήκαμε τελευταία φορά στην παρουσίαση του πρόσφατου βιβλίου σας «Το τέρμα και η αρχή». Εντέλει είναι κοντά το τέρμα αυτής της εποχής και, συνακόλουθα, η απαρχή μιας νέας, καλύτερης, φωτεινότερης, όπως γράφετε στο βιβλίο σας;

Διονύσης Μαγκλιβέρας: Θεωρώ ότι τον 20ό αι. έληξε ή πρέπει να έχει λήξει η περίοδος του νεοελληνικού κράτους που άρχισε το 1821. Αυτό είναι το τέρμα. Και από τον 21ο αι. πρέπει να είναι η αρχή του να συμμετάσχουμε στην ευρωπαϊκή ολοκλήρωση. Πρέπει πια να κοιτάξουμε προς τα έξω, διατηρώντας όμως την ιστορία μας και την ταυτότητά μας. Αυτό που ο Ντε Γκωλ είχε πει: «η Ευρώπη των πατρίδων». Εκεί φαίνεται ότι θα οδηγηθούμε νομοτελειακά κι εκεί πρέπει να είμαστε παρόντες οι Έλληνες, δυνατοί, με την ιστορία μας και τον πολιτισμό μας. Δεν μπορεί να είμαστε με τις δομές της κοινωνίας και τις καταβολές του 1821. Τελειώσαμε μ’ αυτό. Να ανοίξουμε προς τα έξω τα μάτια μας, προς το ελπιδοφόρο ευρωπαϊκό μέλλον.

Χ.Λ.: Έχετε εκδώσει, εκτός από τα επιστημονικά, 12 ατομικά βιβλία δοκιμίων και έχετε συμμετάσχει και σε 9 συλλογικά έργα. Πέρα από το τελευταίο σας, είχα τη χαρά να διαβάσω δύο ακόμη, το «Η αξιοπρέπεια του ανθρώπου» και το «Ο άνθρωπος ως ενότητα». Σε όλα σας τα έργα ασχολείστε με τον άνθρωπο όχι ως μια γενική και αφηρημένη έννοια, αλλά ως πνευματικό-ηθικό και ψυχοσωματικό σύνολο που ζει και δημιουργεί σήμερα εδώ. Θέλετε να μας πείτε κάτι για τη διαδικασία συγγραφής των βιβλίων σας; Ξεκινάτε να γράφετε επειδή θέλετε οπωσδήποτε να πείτε κάτι και να προσφέρετε μια λύση ή έστω μια παραμυθία;

Δ.Μ.: Εμένα με ενδιαφέρει ο άνθρωπος όπως ζει μέσα στην κοινωνία: αυτού τα προβλήματα προσπαθώ να εξετάσω. Και όχι μόνο ο άνθρωπος, αλλά και ο περιβάλλοντας χώρος. Π.χ. χθες το βράδυ άρχισα να γράφω ένα δοκίμιο για τον θάνατο της οδού Σταδίου, διότι είναι ο χώρος μέσα στον οποίο κινείται ο άνθρωπος. Αυτό είναι το ένα μου θέμα, το δεύτερο είναι πάλι ο άνθρωπος μέσα στην κοινωνία, αλλά αυτή τη φορά ως πολίτης. Πιστεύω ότι ο Έλληνας πολίτης δεν έχει τα δικαιώματα που του ανήκουν. Ενώ τα πάντα κατά το Σύνταγμα εξαρτώνται και πηγάζουν από τον ίδιο, στην ουσία τα πάντα γίνονται ερήμην του ιδίου. Σε σύγκριση με τους πολίτες των άλλων ευρωπαϊκών χωρών, ο Έλληνας είναι πολύ πίσω σε θέματα της πολιτικής και της κοινωνικής παιδείας. Θεσμοί που υπήρχαν από χρόνια στο εξωτερικό, τώρα αρχίζουν να έρχονται στην Ελλάδα και δεν έχουν ακόμη ούτε καν αναγνωριστεί. Π.χ. ο θεσμός του συμβούλου του καταναλωτή. Τι κάνει; Και ποιος προσφεύγει σ’ αυτόν; Και τι δικαιώματα έχει αυτός; Και πώς εξυπηρετεί σε τελική ανάλυση τον καταναλωτή; Ή αυτός ο θεσμός της προστασίας των προσωπικών δεδομένων: τι, ποιον υποστηρίζει; Τον εγνωσμένο δολοφόνο που έχει ομολογήσει την πράξη του και του καλύπτουμε το πρόσωπο και δεν τον λέμε με το όνομά του αλλά τον αναφέρουμε με την ηλικία του; Αυτό είναι αστείο πράγμα. Κάτι άλλο, περισσότερο σημαντικό, πρέπει να είναι η προστασία των προσωπικών δεδομένων.

Σ’ αυτούς τους δύο άξονες, βασικά στον άνθρωπο στην κοινωνία και στον πολίτη στην κοινωνία, περιστρέφονται τα περισσότερα από τα βιβλία μου. Διότι θεωρώ ότι ο Έλληνας στερείται της αντίστοιχης παιδείας κι αυτό επειδή τον έχουμε αφήσει επίτηδες χωρίς να του έχουμε εξηγήσει τα δικαιώματά του κατά τρόπο συμμετοχικό, δηλ. έχεις αυτά τα δικαιώματα, επειδή έχω κι εγώ αυτά τα δικαιώματα, επειδή έχει και ο άλλος αυτά τα δικαιώματα, δεν τα έχεις μόνον εσύ. Μεγάλη είναι η έλλειψη παιδείας στα θέματα αυτά… Πάρτε ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα. Στην εποχή τη δικιά μου έξω από κάθε υπουργείο κι από κάθε δημόσια υπηρεσία υπήρχε ένας κατά κανόνα ανορθόγραφος αιτησιογράφος, τον οποίο πλήρωνες για να σου κάνει την αίτηση. Εγώ πάλι, επειδή το επώνυμό μου είναι και λίγο δύσκολο, καθόμουν μόνος μου και έγραφα την αίτηση, αυτός μετά κολλούσε το χαρτόσημο και έπαιρνε τα χρήματα. Δεν μπορούσα να έχω χαρτόσημο να το κολλήσω μόνος μου, έπρεπε να περάσω μέσω αυτού.

Μια άλλη σύγχυση την οποία προσπαθώ να καταπολεμήσω είναι να εξηγήσω ότι το κράτος είμαστε όλοι εμείς. Αυτό δεν το έχει καταλάβει κανένας. Ο Έλληνας ζητάει από το κράτος, απαιτεί από το κράτος, χωρίς όμως να καταλαβαίνει ότι το κράτος είμαστε οι ίδιοι. Ο Έλληνας έχει κάνει αναγωγή της έννοιας του κράτους στην έννοια πολιτικό κόμμα. Επομένως, για τον Έλληνα το κράτος είναι το πολιτικό κόμμα που είναι στην εξουσία και άρα ο σκοπός μου, η προσπάθειά μου, είναι να είμαι ενταγμένος σε ένα πολιτικό κόμμα για να μπορέσω να σταθώ. Έχω γράψει ένα δοκίμιο σε παλιότερο βιβλίο μου «Το δράμα του ανένταχτου ανθρώπου». Δεν έχει να κάνει πού είσαι ενταγμένος. Βάλε μια ταμπέλα, έστω «αναρχικός». Σε σέβονται. Μην τυχόν κυκλοφορήσεις χωρίς ταμπέλα, όμως! Αυτό είναι το δυστύχημα. Βέβαια, το καλό είναι να είναι η ταμπέλα ενός κόμματος εξουσίας, εννοείται.

Επίσης θέλω να ασχολούμαι και με μικρά πράγματα της καθημερινής ζωής, τα οποία μας επηρεάζουν χωρίς να το αντιλαμβανόμαστε. Ένα κείμενό μου έχει τον τίτλο «Το σπασμένο παράθυρο». Σε ένα εγκαταλελειμμένο κτήριο π.χ. που είναι κλειστό, από τη στιγμή που θα σπάσει ένα παράθυρο, αρχίζει η κατάρρευση. Όχι η κατάρρευση τεχνικά, αλλά θα αρχίσουν να μπαίνουν μέσα ποντίκια, κατσαρίδες, η βροχή, ό,τι μπορεί να το καταστρέψει. Η έννοια του «σπασμένου παράθυρου» επίσης είναι ότι σε κάθε ρωγμή που υπάρχει στην ανθρώπινη κοινωνία, αν δεν την καλύψουμε, αν δεν την αντικαταστήσουμε με κάτι άλλο, η ρωγμή γίνεται πληγή. Όντας πάντοτε σ’ αυτόν τον χώρο της πόλης, κάθομαι και σκέφτομαι μικρά πράγματα που μας κάνουν τη ζωή καλύτερη, χωρίς να μας ζητάνε τίποτα και δεν τα προσέχουμε. Για παράδειγμα, έχω γράψει για κάτι μικρά λουλουδάκια που φυτρώνουν μόνα τους στα πεζοδρόμια. Είναι μια παρουσία επαναστατική της φύσης που σου λέει: «εδώ είμαι, να με προσέξεις, να με σεβαστείς κι εμένα».

Η όλη μου προσπάθεια είναι, αν μου επιτρέπεται, να εκπαιδεύσω τον Έλληνα. Πονάω δηλαδή για την αδύναμη θέση του Έλληνα. Γράφω στο τελευταίο βιβλίο μου «Το τέρμα και η αρχή» πως όταν πήγα νέος να σπουδάσω στην Ελβετία, ο Έλληνας ήταν κάτι το σημαντικό, κάτι το ιερό, ήταν τιμή για τους Ευρωπαίους να είναι στην παρέα ένας Έλληνας. Γράφω επίσης για έναν ηλικιωμένο Ελβετό, καθηγητή της φιλολογίας, που όταν με συνέστησαν μου πήρε το χέρι μου και μου το κρατούσε με συγκίνηση επί ώρα. Αυτός μάλιστα είχε γράψει κι ένα βιβλίο “La Grèce éternelle”. Πώς καταντήσαμε την Ελλάδα; Δεν μιλάω για την οικονομική κρίση κ.λπ. Πώς αφήσαμε τον πολιτισμό στη μπάντα κι επειδή οι ίδιοι δεν ξέραμε πολιτιστικά τι αντιπροσωπεύουμε, περάσαμε στον πολιτισμό του Ζορμπά, του mousaka και του συρτάκι και αυτόν μεταδώσαμε, καταποντίζοντας τον πραγματικό ελληνικό πολιτισμό; Μόνοι μας καταστρέψαμε την εικόνα και την ουσία αυτού του τόπου.

Χ.Λ.: Πιστεύετε ότι υπάρχει έλλειμμα δοκιμιακού λόγου, κ. Μαγκλιβέρα; Θα έπρεπε στις μέρες μας να είναι περισσότερος και καλύτερος;

Δ.Μ.: Διαβάζω από ένα άρθρο που έχω γράψει: «Για κανένα άλλο είδος της λογοτεχνικής πεζογραφίας δεν έχουν γίνει προκύψει τόσες συζητήσεις ως προς τη φύση και το περιεχόμενο, όπως συμβαίνει με το δοκίμιο. Αυτό γίνεται γιατί το περιεχόμενο του δοκιμίου είναι ευρύτατο, αφού μπορεί να περιλαμβάνει θέματα κοινωνικοοικονομικά, ιστορικά, φιλοσοφικά, αισθητικά, πολιτιστικά, φιλολογικά, κριτικά κατά τρόπο που να απευθύνεται στους κοινούς αναγνώστες αλλά και να ενδιαφέρει ειδικευμένες κατηγορίες αναγνωστών». Είναι δύσκολο το δοκίμιο, είναι πάρα πολύ δύσκολο. Αλλά εδώ έχει επικρατήσει, όπως σε πολλά άλλα θέματα, σύγχυση: μπλέκουν το δοκίμιο με το χρονογράφημα και την επιφυλλίδα. Η επιφυλλίδα έχει περιεχόμενο φιλολογικό, κριτικό, είναι μια μαρτυρία, το χρονογράφημα υπηρετεί την επικαιρότητα. Το δοκίμιο παίρνει ένα θέμα, το εξετάζει χωρίς να το εξαντλεί, το συζητά. Δεν είναι πραγματεία όπου έχω μια άποψη και θέλω επιστημονικά να την προβάλλω. Το δοκίμιο συζητά. Αν δεν μπορέσει να συζητήσει, να προκαλέσει αντιδράσεις, να προκαλέσει αντιθέσεις, δεν πετυχαίνει. Το δοκίμιο θέλει διάλογο για να μπορέσει να πλησιάσει τον αναγνώστη. Γι’ αυτό ο δοκιμιογράφος δίνει έναυσμα σε κάποιες ιδέες, τις οποίες ο αναγνώστης εξετάζει, συμφωνεί, διαφωνεί, προσθέτει, αφαιρεί. Το δοκίμιο είναι δύσκολο (έχει δικιά του γραφή, προσιτή προς τον αναγνώστη).

Χ.Λ.: Επομένως, θα θέλατε καλύτερα δοκίμια.

Δ.Μ.: Ναι, καλύτερα – πραγματικά, όμως – δοκίμια. Να συμπληρώσω σε ό,τι είπα πριν μια ρήση του Μπεργκσόν: «Η αξία ενός κειμένου δεν βρίσκεται στις γνώσεις που περιέχει αλλά σε ό,τι κινεί τον αναγνώστη να σκεφτεί».

Χ.Λ.Είστε μέλος του Διοικητικού Συμβουλίου του PEN (Poets, Playwrights, Editors, Essayists, Novelists). Ποιο είναι το έργο του στην Ελλάδα και, κατ’ επέκταση, το δικό σας;

Δ.Μ.: Το PEN Ελλάδος δεν είναι ανεπτυγμένο. Από παλιά δεν ήταν σε χέρια αντιπροσωπευτικά και τα τελευταία χρόνια δεν διαθέτει οικονομικά μέσα. Έχουμε 3-4 χρόνια να στείλουμε τη συνδρομή μας και πιστεύω ότι θα μας διαγράψουν, παρότι στο PEN παίζονται και εθνικά θέματα. Σε μια τελευταία γενική συνέλευση του ΡΕΝ ετέθη π.χ. από την Τουρκία εντελώς απρόβλεπτα, χωρίς να είναι στην ημερήσια διάταξη, θέμα ονομασίας των Σκοπίων: να γίνει δεκτό το ΡΕΝ Σκοπίων ως ΡΕΝ Μακεδονίας. Και ευτυχώς που ήταν ο Έλληνας εκπρόσωπος εκεί και το απέτρεψε. Από τότε όμως δεν έχουμε ξαναπάει σε γενική συνέλευση, ελλείψει χρημάτων. Το ΡΕΝ, κατά το Καταστατικό του, δεν μπορεί να έχει παραπάνω από 70 μέλη στην Ελλάδα. Δεν νομίζω όμως να ενδιαφέρονται και πολλοί. Είναι σχεδόν σε ανυπαρξία. Ήταν και λίγο ελιτίστικο, πάντως το ΡΕΝ της Ελλάδος δεν έχει τη δραστηριότητα που έχει σε άλλες χώρες ανά τον κόσμο. Μία δραστηριότητά του που διατηρείται είναι ότι δίνεται ένα βραβείο δοκιμίου κάθε χρόνο. Φέτος η απονομή θα γίνει στις 11 Δεκεμβρίου. Και πρέπει να πω ότι, αν δεν είχαμε βρει δωρεάν αίθουσα, στην Ένωση Δημοσιογράφων Ιδιοκτητών Περιοδικού Τύπου, στη Βασ. Σοφίας 25, δεν θα μπορούσε να γίνει η απονομή. Προσπαθούμε πάντως να το κρατήσουμε στην επιφάνεια.

Χ.Λ.: Διατελέσατε επίσης αντιπρόεδρος στο ΕΚΕΒΙ. Παραιτηθήκατε μάλιστα τον περασμένο Μάιο, έγραψαν οι εφημερίδες. Θέλετε να μας διηγηθείτε αυτή την ιστορία;

Δ.Μ.: Όχι, δεν έχω παραιτηθεί. Να σας πω την ιστορία. Μία από τις δραστηριότητες του ΕΚΕΒΙ είναι το πρόγραμμα Φιλαναγνωσίας. Είναι ένα πρόγραμμα ΕΣΠΑ που, μεταξύ των άλλων, προβλέπει αγορά παιδικών βιβλίων και αποστολή σε σχολικές βιβλιοθήκες. Με το παλιό Δ.Σ. έγινε η κατά τον νόμο επιτροπή αγοράς βιβλίων, αλλά τα μέλη της επιτροπής αγόρασαν βιβλία δικά τους ή της γυναίκας τους. Αυτό το βρήκε ως αφορμή ο τότε υπουργός Πολιτισμού για να βγει και να πει «διαλύω το ΕΚΕΒΙ». Εγώ ήμουν γενικός γραμματέας στο ΕΚΕΒΙ από το 2004 και μέχρι το 2009.

Στις 12 Νοεμβρίου 2012, έναν χρόνο πίσω δηλαδή, ο υπουργός απέλυσε το τότε συμβούλιο και τη διευθύντρια και άφησε τους υπαλλήλους απλήρωτους και το ΕΚΕΒΙ χωρίς διοίκηση. Διόρισε διοίκηση μετά τέσσερις μήνες, τον Φεβρουάριο του 2013. Σ’ αυτή τη διοίκηση είμαι ο αντιπρόεδρος – εκτελώ και καθήκοντα Συντονιστή – Διευθυντή, άνευ μισθού φυσικά, εθελοντικά. Αναλαμβάνοντας βρήκαμε υπαλλήλους απλήρωτους επί τέσσερις μήνες, ένα κέντρο διαλυμένο αφού δεν υπήρχε διοίκηση και έχοντας μπροστά μας να κάνουμε τη Διεθνή Έκθεση Θεσσαλονίκης τομ Μάιο του 2013. Το πρώτο που κάναμε ήταν να βρούμε να πληρώσουμε τους υπαλλήλους που ήταν μήνες απλήρωτοι και πέσαμε με τα μούτρα να ετοιμάσουμε την Έκθεση Θεσσαλονίκης, προσπαθώντας σε κάθε βήμα να μην πατήσουμε τις νάρκες που μας έβαζε το επιτελείο του τότε υπουργού. Τέλος πάντων, με πολύ κόπο, κυρίως ψυχολογικό, οι 31 υπάλληλοι του ΕΚΕΒΙ (τόσοι είναι) δούλεψαν με την καρδιά τους και βγάλαμε την Έκθεση Θεσσαλονίκης κατά τρόπο άριστο, όπως γράφτηκε. Μετά την Έκθεση Θεσσαλονίκης, και ως απόρροιά της, είχαμε χρήματα μέχρι το τέλος Ιουνίου και πληρώναμε τους υπαλλήλους.

Αυτή την ώρα έχουμε πάλι υπαλλήλους απλήρωτους, έλλειψη χρημάτων για τα βασικά λειτουργικά έξοδα, ενώ πρέπει εντατικά να αρχίσει η προεργασία για την 11η Διεθνή Έκθεση Βιβλίου Θεσσαλονίκης (Μάιος 2014) και το Πρόγραμμα Φιλαναγνωσίας στα σχολεία έστω από το β΄ εξάμηνο του 2014.

Χ.Λ.: Επομένως δεν έχετε παραιτηθεί από το ΕΚΕΒΙ.

Δ.Μ.: Όχι. Όπως σας περιέγραψα την κατάσταση, πρόκειται για ένα ιδιότυπο καθεστώς! Το ΕΚΕΒΙ είναι ένα πτώμα, έγραψε ένα πολύ ωραίο άρθρο η Κρημνιώτη στην «Αυγή», ένα πτώμα. Οι διαβεβαιώσεις πάντως από το γραφείο του υπουργού είναι συνεχείς: «ο υπουργός θέλει να συνεχίσει το ΕΚΕΒΙ κ.λπ». Η μία πρόταση η δικιά μου είναι να κάνουμε μία press conference όπου να θέσουμε τα θέματα. Η δεύτερη πρότασή μου είναι να κλειδώσουμε το κτίριο και να πάμε να παραδώσουμε τα κλειδιά στο υπουργείο. Υπ’όψιν ότι, σύμφωνα με τον νόμο, το ΕΚΕΒΙ δεν μπορεί να διαλυθεί παρά μόνον εάν το Διοικητικό του Συμβούλιο διαπιστώσει ότι το Κέντρο δεν μπορεί να εκπληρώσει τον ρόλο του. Βεβαίως, μπορεί να διαλυθεί με άλλον νόμο που να τροποποιεί τον συγκεκριμένο ή να το βάλουν στις ΔΕΚΟ που πρόκειται να διαλύσουνε.

Χ.Λ.: Έχετε πολλές διακρίσεις, αναφέρω ενδεικτικά το χρυσό μετάλλιο της πόλης των Αθηνών και τρεις βραβεύσεις από την Ακαδημία Αθηνών για την πνευματική σας προσφορά και τον δοκιμιακό σας λόγο, αντίστοιχα. Πιστεύετε στα βραβεία;

Δ.Μ.: Πιστεύω στον δραστικό περιορισμό των βραβείων. Όσο λιγότερα βραβεία, τόσο περισσότερη σημασία αποκτούν. Αυτή τη στιγμή στον λογοτεχνικό τομέα η Ελλάδα έχει πάρα πολλά βραβεία. Εκτός από τα βραβεία της Ακαδημίας Αθηνών και τα κρατικά, έχει βραβεία από περιοδικά, από συλλόγους, από ομίλους, έχει βραβεία από συνοικίες... Πιστεύω λοιπόν στον περιορισμό των βραβείων και στην άνοδο του επιπέδου τους.

Χ.Λ.: Είστε στη φετινή επιτροπή κρίσης των κρατικών βραβείων λογοτεχνίας. Πώς βλέπετε αυτόν σας τον ρόλο;

Δ.Μ.: Από δύο συνεδριάσεις μέχρι τώρα της Επιτροπής (ολομέλεια), γιατί ο καθένας μας προετοιμάζεται μόνος του, νομίζω ότι μπορεί να γίνει καλή δουλειά, αν δεν επικρατήσουν οι γνωστές, πίσω από κάθε βραβείο, ομάδες και φιλίες.

Χ.Λ.: Πώς γίνεται η επιλογή των προς κρίση βιβλίων;

Δ.Μ.:Υπάρχει ο κατάλογος των βιβλίων που έχουν κατατεθεί την αντίστοιχη χρονιά στην Εθνική Βιβλιοθήκη. Η Εθνική Βιβλιοθήκη, όταν της καταθέτουν ένα βιβλίο, κάνει από μόνη της διαχωρισμό σε είδη: μυθιστόρημα, δοκίμιο, ποίηση, κ.λπ. Πολλές φορές σε θέματα συναφή, όπως είναι το δοκίμιο και η μαρτυρία που είπαμε πριν, κάνει λάθη, βέβαια... Τα μέλη της Επιτροπής έχουν χωριστεί, καθένας έχει αναλάβει έναν τομέα, είπαμε, ποίηση, διήγημα, δοκίμιο,... Από τον κατάλογο της Εθνικής Βιβλιοθήκης κάθε μέλος επιλέγει τα βιβλία που, κατά την κρίση του, πρέπει να διαβάσει, κάνει μια μικρή εισήγηση στην Επιτροπή και γίνεται η long list που είναι, ανάλογα, 20-30 βιβλία και από κει γίνεται συζήτηση για να καταρτιστεί η short list για τον κάθε τομέα όπου ψηφίζουν όλα τα μέλη της Επιτροπής γι’ αυτήν, με κύριο τον κατά θέμα εισηγητή.

Χ.Λ.: Επομένως, υπάρχουν περιθώρια για να λειτουργήσουν κλίκες, φιλίες και, φυσικά, προσωπικές προτιμήσεις…

Δ.Μ.: Βεβαίως, βεβαίως. Προσωπικά, ας πούμε, σε όλες τις Επιτροπές βραβείων στις οποίες έτυχε να έχω συμμετάσχει – όχι σ’ αυτήν εδώ, γιατί αυτή μόλις ξεκίνησε – έχω μιαν αδυναμία στους δημιουργούς της περιφέρειας. Υπάρχει π.χ. ο Γιάννης Ανδρικόπουλος στο Αίγιο, που γράφει απ’ όταν ήμουνα μικρό παιδί. Δεν κρίνω την ποίησή του, αλλά έχει γράψει 50 βιβλία. Δώσ’ του το χέρι, πες του μια καλημέρα, αναγνώρισέ τον. Αν ήταν στην Αθήνα θα είχε αναγνωριστεί, επειδή είναι στην περιφέρεια δεν του δίνουμε σημασία. Το έλεγα σαν παράπονο και στην αείμνηστη Γαλάτεια Σαράντη, τη φίλη ακαδημαϊκό. Μια και για μιλάμε για την Ακαδημία: υπάρχουν τα βραβεία που δίνει η Ακαδημία και είναι τιμητικά. Υπάρχουν και τα βιβλία των κληροδοτημάτων, για τα οποία έχει αφήσει κληροδότημα κάποιος κύριος δείνα, κύριος τάδε, ένας άλλος που έχει θεσπίσει βραβείο επ’ ονόματι «Λάμπρος Πορφύρας»... Αυτά τα δίνει η Ακαδημία με χρηματικό έπαθλο, χωρίς όμως να έχουν την αίγλη των βραβείων της Ακαδημίας, τα οποία δεν έχουν χρήματα. Και βεβαίως εδώ γίνεται σύγχυση. Διότι αυτός που πήρε το βραβείο τάδε Ματράγκα, λέει ότι πήρε βραβείο της Ακαδημίας.

Χ.Λ.: Μια ερώτηση για να κλείσουμε. Τι γνώμη έχετε για τη λογοτεχνική παραγωγή σήμερα;

Δ.Μ.: Όταν παλαιότερα υπήρχαν τα λογοτεχνικά περιοδικά, τα οποία ήταν λιγότερο ή περισσότερο έγκυρα, το όνειρο κάποιου που έμπαινε στον λογοτεχνικό στίβο ήταν να μπορέσει να δημοσιεύσει σε κάποιο από τα περιοδικά το διήγημά του, κάποιο ποίημά του, κάποια νουβέλα κ.λπ. Μετά πήγαινε στον εκδότη να αξιοποιήσει αυτή του την εργασία, δείχνοντάς του ότι είχε αναγνωριστεί μέσω των λογοτεχνικών περιοδικών και κυρίως αν ήτανε η «Νέα Εστία». Σήμερα που ο καθένας διαθέτει 1.000 και 1.500 ευρώ μπορεί να πάει να εκδώσει ένα βιβλίο – διότι όλοι σχεδόν οι εκδοτικοί οίκοι βγάζουν πια βιβλία επί πληρωμή – γι’ αυτό έχουμε και τη σημερινή μεγάλη «άνθηση» της νεοελληνικής λογοτεχνίας, αποκορύφωμα της οποίας είναι 600 ποιητικές συλλογές το 2012! Κάποτε έπαιρνες τα χειρόγραφά σου και πήγαινες και έλεγες: «να, έχει δημοσιευθεί αυτό κι εκείνο και τ’ άλλο». Τώρα απλά πας, πληρώνεις και πιστεύεις ότι έτσι καθιερώνεσαι!

Παρασκευή, 13 Δεκεμβρίου 2013

"Νέα νυκτιφανή" του Μάρκου Καλεώδη

Για το βιβλίο πρωτοδιάβασα σε ένα άρθρο του Αντώνη Ζέρβα στην Καθημερινή.Κι επειδή δίνω βάρος στη γνώμη του, το προσέγγισα με περιέργεια και μεγάλες προσδοκίες, οι οποίες δεν επαληθεύθηκαν σε μια πρώτη ανάγνωση που του έκανα. Στη συνέχεια, το σκέφτηκα και το ξανασκέφτηκα το θέμα, κυρίως επειδή έχω προϊστορία. Τι θέλω να πω: στο τελευταίο εξάμηνο της Σχολής μου (Αγγλική Φιλολογία Παν/μίου Αθηνών) είχαμε έναν καθηγητή που ζει πια στη Νέα Υόρκη πολλά χρόνια τώρα. Είχε τότε στήσει ένα εργαστήρι λογοτεχνίας με θέμα τον μεταμοντερνισμό. Μελετήσαμε λοιπόν διάφορους συγγραφείς, τον Thomas Pynchon, την Iris Murdoch και πολλούς άλλους, όλους ταγμένους στην απελευθέρωση της γλώσσας και στην περιφρόνηση του ο,τιδήποτε μπορούσε να θεωρηθεί κλισέ ή κατεστημένο. Η εργασία που έγραψα στο τέλος του εξαμήνου είχε τίτλο “Postmodernism stands for love” και κεντρικό επιχείρημα το ότι η κατάφωρη απόρριψη ενός πράγματος καταντά τελικά να το αναδεικνύει. Ήταν, είναι, η προσέγγιση ενός φιλολόγου, ενός θεωρητικού της λογοτεχνίας που ψάχνει και αναδιφεί και δεν ησυχάζει αν δεν ανακαλύψει αυτό που θεωρεί ότι είναι η κρυμμένη πρόθεση του συγγραφέα. Ένα ωραίο mind game.

Τι είναι η ποίηση όμως; Μια θεωρία; Ένα έργο τέχνης που γράφεται προς τέρψιν του συγγραφέα και του ίδιου του έργου (η περίφημη «τέχνη για την τέχνη» δηλαδή); Ένα έργο που απευθύνεται σε φιλολόγους και θεωρητικούς ή μήπως κάτι που ξεκινά να ψαύσει το αθέατο και το άρρητο, να το φέρει στο φως, να το προσδιορίσει και να το εκφράσει, κάτι που απευθύνεται δυνητικά σε όλους;

Και με αυτόν τον προβληματισμό επανέρχομαι στα «Νέα Νυκτιφανή» του κ. Καλεώδη. Η συλλογή διαρθρώνεται σε τέσσερα μέρη. Από αυτά, το τέταρτο δρα πυροσβεστικά των υπολοίπων, αφού έχει κανείς πρώτα αναρωτηθεί, διαδοχικά, αν γράφει κάποιος gay που βιώνει θανάσιμο φθόνο του αιδοίου (στο α΄ μέρος) ή αν πρέπει να κάνει εμετό, ιδίως αν είναι γυναίκα (στο β΄ μέρος – καλά, επιτρέπεται στην εποχή μας να χρησιμοποιείται η διαστροφή ως μέσο δημιουργίας εφέ;) ή τι να κάνει με τους άνευρους διαλόγους μεταξύ Σέρλοκ Χολμς και Γουάτσον του γ΄ μέρους. Η πυρόσβεση λοιπόν του δ΄ μέρους, το οποίο σηματοδοτεί την επιστροφή στην κανονικότητα, τι σκοπό έχει από το να μας δείξει ότι όλα ήταν ένα στημένο έργο και ότι η αναζήτηση του νοήματος είναι τελικά μάταιος κόπος; Απλά να μας επιβεβαιώσει ότι μπορεί ο ποιητής να γράψει και νορμάλ;

Ναι, εντάξει, υπάρχει σχέδιο το οποίο εκτελείται καλά. Ναι, εντάξει, υπάρχει δύναμη, αλλά αυτή μάλλον εξαντλείται στην τεχνική της γρήγορης επικράτησης, στην τεχνική του σοκ. Ναι, εντάξει, κάποια επιμέρους ποιήματα είναι πραγματικά καλά. Όμως, τι μου μένει αφού έχω διαβάσει τη συλλογή; Τι με βοήθησε να κατανοήσω;

Η «απελευθέρωση του στίχου από τη στροφή» που είναι βασικό αίτημα του ποιητή, όπως μας πληροφορεί ο εκδότης του «Περισπωμένη», πώς και δεν μπορεί να συντελεστεί, αφελώς αναρωτιέμαι, απλά με την ανοικείωση (τον βασικό δηλ. ποιητικό μηχανισμό); Τι άλλο (πρέπει να) είναι; Γιατί πρέπει να προσφύγει κανείς σε τεχνικές του σοκ για να την επιτύχει;

Παραείμαι ίσως ρομαντική. Εξακολουθώ να πιστεύω ότι παίρνει κανείς να διαβάσει ποίηση επειδή θέλει να καταλάβει. Επειδή θέλει να ακουμπήσει την ψυχή του πάνω σε ένα άλλο βίωμα, να κατανοήσει μέσα από εκείνο τι είναι αυτό που του συμβαίνει. Επειδή θέλει να αγγίξει κάτι το υψηλό. Κι αυτό είναι δικαίωμα κάθε αναγνώστη, φιλόλογου και μη.

Αυτό που θέλω πραγματικά είναι να ξανασυστηθεί η ποίηση με τον κόσμο και να μπορέσουν να βρουν τα παιδιά μου, οι φίλοι μου, όσο περισσότεροι μπορούν, το δρόμο να την εκτιμήσουν από την αρχή, να εκφραστούν μέσα από κείνη, να βρουν σ’ αυτήν κάτι από τον εαυτό τους. Τι είδους εαυτό θα βρουν σε μια συλλογή σαν τα «Νέα νυκτιφανή» είναι κάτι που θα έπρεπε ίσως να αναρωτιόμαστε.

Χριστίνα Λιναρδάκη

Ακολουθούν ορισμένα ποιήματα από τη συλλογή:

ΩΣΑΝ

Τὸ ἀγκάθι ἐκεῖνο ποὺ τὴν τρύπησε
Ὃταν ἐπειγόμενη ἡ ὡραία
Ἂθελα τὰ χείλη της πλησίασε
Πολὺ σιμά του

Καὶ δὲν ἢθελες πιὰ νὰ σηκωθεῖς

Μὰ ἂν τὴ μέρα ἐλησμόνησες
Ὓπνωττες - κι ὀνειρευόσουν
Ἀκόρεστα βυζαίνοντας
Μὲς στὸ ἀγκάθι

Τὴν πιὸ βαθειά στοιβάδα τῆς ἁφῆς


Η ΚΕΡΑΥΝΟΧΤΥΠΗΜΕΝΗ

Κοιμισμένη πρέπει νά 'ναι.
Τὴν είδα κι ἂλλοτε να ἰσορροπεῖ
τὴ νύχτα -χρόνια πάνε - ἐπάνω σὲ γυαλιά

γυμνά. Σὰν ἡ σελήνη. - "Ὂχι δά

γυμνή: ξυπόλυτη" διευκρινίζει ἐκείνη
μὰ δὲν ἀκούω: βρέχει, καὶ ἡ λάμψη
τῆς ἀστραπῆς διευκρινίζει λιγότερα

ἀπ' ὃσα προδίνει. Φιλαλήθεια δὲν ἒχει.

Τέτοιο φῶς οὐρανόθεν σὲ χτύπησε
κι ἡ ψυχή σου καπνίζουσα ἀκόμη
τρέχει στριγγλίζοντας νὰ σβήσει τὴν κόμη

νὰ πνίξει τὸ ἒγκαυμα σὲ μελάνι.

Κρύο κάνει. Κι οὒτε ἂνθος

ἀκόμα. Θὰ τρέμει τώρα τὸ σῶμα της
σὰν τὸ σπουργίτι, κι ἡ κρατημένη πνοή της
βουβά τῆς μούσας χνωτίζει

τὸ τζάμι. Χτυπᾶ ποὺ καὶ ποὺ μὲ τὸ ράμφος.

Νύμφη τοῦ ὑγροῦ ποὺ δακρύζεις
μολαταῦτα λιγότερο τώρα
κάθε ποὺ ἀναπολεῖς σὲ καινὴ χώρα

τὸ  πρῶτο σου σπίτι.


ΑΛΛΗΓΟΡΙΑ

Χ

Ἡ ποίηση ἒρχεται ἀπὸ 'κεῖ

Είναι ἓνα αἰώρημα, μιὰ μηχανή
Ἐνάντια στὴν ἀνία - ἓνα παιχνίδι

Ποὺ δίνει τὴν ἐξήγηση χωρὶς νὰ πεῖ
Σὲ ποιὰν ἀνήκει ἀπορία

Καὶ πρέπει ἐσὺ νὰ τὶς ἀντιστοιχίσεις

Γιατί ἡ ποίηση

Ἡ ἀληθινή

Δίνει μονάχα ἀπαντήσεις

ΧΙ

Ἡ ποίηση - σὰν τὸ ρυάκι
Δίνει μονάχα ἀπαντήσεις

Κι ἡ ἐμπειρία είναι ἓνα κοριτσάκι

Κυριακή, 8 Δεκεμβρίου 2013

Ολόκληρη η ομιλία του Μίκη Θεοδωράκη στην Ακαδημία Αθηνών


Ομιλία του Μίκη Θεοδωράκη κατά την τελετή υποδοχής του ως επίτιμου μέλους της Ακαδημίας Αθηνών (Τρίτη, 3 Δεκεμβρίου 2013)


Η ΜΟΝΗ ΛΥΣΗ

κ. Πρόεδρε της Ακαδημίας Αθηνών,
κ. Γενικέ Γραμματέα της Ακαδημίας Αθηνών,
Κυρίες και κύριοι Ακαδημαϊκοί,
Κυρίες και κύριοι,

Κατ’ αρχήν θα ήθελα να ευχαριστήσω θερμότατα τον κ. Πρόεδρο και τον κ. Γενικό Γραμματέα για όσα είπαν προηγουμένως, αλλά και όλα τα μέλη της Ακαδημίας για τη μεγάλη τιμή που μου έκαναν να μου προσφέρουν τη δυνατότητα να ομιλώ αυτή τη στιγμή από το βήμα του Ανώτατου Πνευματικού Ιδρύματος της χώρας μας, της Ακαδημίας Αθηνών.

Όταν, κύριε Πρόεδρε, πριν από χρόνια, στη συνεργασία μας στις Χοηφόρες προσπαθούσαμε να αποδώσουμε τον ζόφο των στίχων του Αισχύλου για «της γενιάς το βαθύριζο κακό», για τα «πολυστέναχτα κι αβάσταχτα δεινά», την «αιματόεσσαν πλαγάν», τον «πόνο που τελειωμό δεν έχει», «τη μια συμφορά» που έρχεται «καταπάνω στην άλλη», δεν φανταζόμασταν ότι σήμερα, τόσα χρόνια μετά, οι στίχοι αυτοί θα ήταν τόσο τραγικά επίκαιροι.

Ίσως όμως ακριβώς γι’ αυτό δεν μπορούμε να μοιρολογούμε διαπιστώνοντας την κατάσταση στην οποία βρισκόμαστε, αλλά ως κληρονόμοι ενός μοναδικού Πολιτισμού είμαστε υποχρεωμένοι πάντα να αναζητούμε την προοπτική, το Όραμα.

Ασφαλώς πολλοί θα έχουν διερωτηθεί για τη σημερινή παρουσία μου στο βήμα της Ακαδημίας Αθηνών, κυρίως λόγω του προκεχωρημένου της ηλικίας μου. Συνήθως για τα εξαιρετικά γεγονότα χρησιμοποιούμε μια εύκολη λέξη, τη λέξη «σύμπτωση».

Όμως εγώ βαθειά μέσα μου γνωρίζω ότι διάφορες χθόνιες και ουράνιες δυνάμεις συνωμότησαν ώστε να μου δοθεί η ευκαιρία να διαλαλήσω μία και μόνη λέξη που θα ακουστεί στη συνέχεια, λέξη-κλειδί, που οδηγεί από το Χάος στην Αρμονία.

Για να συλλάβει κάποιος το μέγεθος και τη σημασία της Ελλάδας, πιστεύω ότι θα πρέπει να μπορέσει αν τη δει διαχρονικά σε κοσμογονικές διαστάσεις και σε ιστορικά μεγέθη.

Ο πολθρυμματισμός της που ειδικά σήμερα έχει ξεπεράσει κάθε όριο, μας οδηγεί σταθερά στο να γίνουμε ένας λαός χωρίς Πατρίδα. Όπως ένα φύλλο αποκομμένο από τον κορμό των δέντρων, έρμαιο στην οργή των ανέμων.

Γι’ αυτό το λόγο και για να πάρει μέσα μας το βάρος και τη μορφή της ΑΚΕΡΑΙΗΣ Ελλάδας, η λέξη που θα ειπωθεί προϋποθέτει μια γιγάντια προσπάθεια από όλους τους συμπολίτες μας να γίνουν αντάξιοι αυτής της Ακέραιης Ελλάδας, πριν να είναι αργά. Πριν ξεπεράσουμε την κόκκινη γραμμή της μη επιστροφής.

Ας μου επιτραπεί λοιπόν, αντί τυπικής ομιλίας, να σας υποβάλω μια πρόταση που πιστεύω ότι βρίσκεται μέσα στα πλαίσια ενός Πνευματικού Οδηγού, όπως είναι η Ακαδημία Αθηνών, και συνάμα εκφραστή της εθνικής μας συνείδησης και πρωτεργάτη των συμφερόντων του λαού και της χώρας μας.

Η πρότασή μου συνοψίζεται σε μία μόνο λέξη: ΟΥΔΕΤΕΡΟΤΗΤΑ. Και ένα Όραμα: η Ελλάδα να γίνει η Ελβετία του Πολιτισμού και της Ειρήνης. Με σύμβολα την Ακρόπολη των Αθηνών, παγκόσμιο σύμβολο Πολιτισμού, την Ολυμπία και τους Δελφούς, παγκόσμια σύμβολα της Συναδέλφωσης μεταξύ των Λαών και της Ειρήνης.

Πιστεύω ότι ήρθε ο καιρός να αναγνωρίσει έμπρακτα η διεθνής κοινότητα τον ιστορικό ρόλο της Ελλάδας στη διαμόρφωση του Παγκόσμιου και πιο ειδικά του Δυτικού Πολιτισμού. Καθώς και τη συμβολή και τις θυσίες του λαού μας στο βωμό της Ελευθερίας.

Εκτός όλων των άλλων, το διεθνές καθεστώς της Ουδετερότητας θα ολοκληρώσει το Όραμα των αγωνιστών του 1821, που πάλεψαν για την κατάκτηση της Ελευθερίας, χωρίς όμως να επιτευχθεί η ολοκλήρωσή της με την κατάκτηση της πλήρους Εθνικής Ανεξαρτησίας. Ελευθερία είναι η αποτίναξη του ξένου ζυγού. Η Ανεξαρτησία είναι η απαλλαγή από την καταλυτική ανάμιξη των ξένων στα εσωτερικά της χώρας.

Ένας λαός, όπως και ο κάθε άνθρωπος, ολοκληρώνεται μόνο εάν κατορθώσει όχι μόνο να γίνει αλλά και να λειτουργεί ως υπεύθυνος πολίτης απέναντι σε κάθε μείζον θέμα που αφορά τον ίδιο και τη χώρα του. Υπεύθυνος σημαίνει Ελεύθερος να αποφασίζει και να συναποφασίζει με τους συμπολίτες του για όλα τα προβλήματα που συνθέτουν τη ζωή και τον ελεύθερο βηματισμό της πατρίδας του.

Σάββατο, 7 Δεκεμβρίου 2013

H ποίηση των... "σταρ": Thom Yorke


Ο Thom Yorke πρόκειται για έναν από τους πιο ενδιαφέροντες ποιητές στη σύγχρονη μουσική σκηνή, έστω και αν είναι μέλος της εδώ και 25 περίπου χρόνια.

Καχεκτικός, σχεδόν τυφλός από το ένα μάτι, γεμάτος φοβίες και ψυχαναγκασμούς, ο Yorke ξεκίνησε την καριέρα του ως τραγουδιστής των Radiohead, εξοπλισμένος μόνο με ένα ανεπανάληπτο φαλτσέτο.

Τα πρώτα του τραγούδια δεν είχαν ούτε καν καλούς στίχους, σε γενικές γραμμές (πόσο μάλλον ποίηση), και ακολουθούσαν ένα μουσικό πρότυπο βασισμένο στην εντελώς καταθλιπτική πλευρά της βρετανικής ποπ.

Εντούτοις η ιδιοφυΐα του Yorke, και κατ’ επέκταση των υπόλοιπων Radiohead, δεν άργησε να φανεί. Και αιτία δεν στάθηκε, πρωτίστως, η στιχουργική του ωρίμανση αλλά η μουσική του εξερεύνηση και η αστείρευτη έμπνευση της μπάντας.

Ήταν σαν να έπρεπε οι στίχοι να… φτάσουν τη μουσική και να ταιριάξουν και όχι το ανάποδο.

Αυτό σιγά σιγά έδωσε στον Yorke τη δυνατότητα να πειραματιστεί στιχουργικά, ξεκινώντας από τραγούδια με αρχή, μέση και τέλος, ενώ, σιγά-σιγά - ιδιαίτερα από το ΟΚ Computer και έπειτα - να φτάσει σε μια ένωση στιχουργικών θραυσμάτων και νοήματος που συναντάμε συχνά στη σοφία των αποφθεγμάτων.

Η ποίησή του έτσι συνέλαβε με τον καλύτερο δυνατό τρόπο, όταν επιτέλους  βρήκε τον εαυτό της, το σύγχρονο κόσμο: θρυμματισμένο και απεγνωσμένο, όπου οι δυνάμεις του κακού τρέφονται και εξαπλώνονται πάνω στις φοβίες και την ατολμία του μέσου ανθρώπου.

Εντούτοις ο Yorke δεν παρέμεινε εκεί και κατάφερε, εν τέλει, να ενοποιήσει την απελπισία με την ελπίδα, όπως κάνουν όλοι οι μεγάλοι ποιητές.

Δεν είναι τυχαίο, λοιπόν, που οι Radiohead θεωρούνται συγκρότημα-σταθμός στην ιστορία της μουσικής και παραμένουν, μέχρι και σήμερα, το βαρόμετρο του ποιοτικού πενταγράμμου, όπου κάθε κυκλοφορία τους αντιμετωπίζεται ως ένα καλλιτεχνικό γεγονός και όχι ως ένας ακόμα δίσκος.

Και όλα αυτά επιτυγχάνοντας πωλήσεις εκατομμυρίων.

Ακολουθεί ένα ελάχιστο δείγμα γραφής:

Rows of houses, all bearing down on me
I can feel their blue hands touching me
All these things into position
All these things we'll one day swallow whole
And fade out again and fade out

This machine will, will not communicate
These thoughts and the strain I am under
Be a world child, form a circle
Before we all go under
And fade out again and fade out again

Cracked eggs, dead birds
Scream as they fight for life
I can feel death, can see its beady eyes
All these things into position
All these things we'll one day swallow whole
And fade out again and fade out again

Immerse your soul in love

Transport Motorways and tramlines
Starting and then stopping
Taking off and landing

The emptiest of feelings
Disappointed people clinging onto bottles
And when it comes it's so
so disappointing

Let down and hanging around
Crushed like a bug in the ground
Let down and hanging around

Shell smashed, juices flowing
Wings twitch legs are going
Don't get sentimental
It always ends up drivel

One day I am gonna grow wings
A chemical reaction
Hysterical and useless
Hysterical and

Let down and hanging around
Crushed like a bug in the ground
Let down and hanging around

You know, you know where you are with
You know where you are with
Floor collapsing, floating
Bouncing back and one day 
I am gonna grow wings, a chemical reaction
Hysterical and useless, hysterical and

Let down and hanging around
Crushed like a bug in the ground
Let down and hanging around

I slipped away
I slipped on a little white lie

We got heads on sticks
You got ventriloquists
We got heads on sticks
You got ventriloquists

Standing in the shadows at the end of my bed

Rats and children follow me out of town
Rats and children follow me out of town
Come on kids...

Reckoner, you can't take it with you
Dancing for your pleasure

You are not to blame for
Bittersweet distractors
Dare not speak its name
Dedicated to all human beings

Because we separate
Like ripples on a blank shore
In rainbows
Because we separate
The ripples on a black shore

Reckoner, take me with you
Dedicated to all human beings

Sleight of hand

Jump off the end

Into a clear lake
No one around

Just dragonflies
Fantasize
No one gets hurt
You’ve done nothing wrong

Slide your hand
Jump off the end
The water's clear and innocent
The water's clear and innocent



Τετάρτη, 4 Δεκεμβρίου 2013

Κωνσταντίνος Καβάφης: Ένας οικουμενικός ποιητής

Σε λιγότερο από ένα μήνα  εκπνέει το 2013 και μαζί η χρονιά που, σύμφωνα με την απόφαση του Υπουργείου Παιδείας, είναι αφιερωμένη στον Κ.Καβάφη. Πολλές οι εκδηλώσεις που έγιναν και εξακολουθούν να γίνονται προς τιμήν του, αν και ο αληθινός ποιητικός λόγος προσπερνά κάθε επετειακό χαρακτήρα, κάθε χρονικό όριο και περιορισμό και αγγίζει την αθανασία, αφού πρώτα έχει κατακτήσει την ανθρώπινη σκέψη και συνείδηση. Όπως συνέβη με τον Καβάφη, έναν από τους πιο πολυμεταφρασμένους ποιητές παγκοσμίως. Είναι ο μοναδικός που  από την ποίηση του εμπνεύστηκαν άλλοι ομότεχνοί του, σε αντίθεση με τον Λόρκα και τον Μαγιακόφσκυ που σημείο και πηγή έμπνευσης γι' άλλους ποιητές αποτέλεσε ο θάνατός τους.

Ποια είναι όμως εκείνα τα στοιχεία στην ποίηση του Καβάφη που τον καθιστούν οικουμενικό ποιητή; Ο ποιητικός του λόγος, πεζολογικός, είναι απαλλαγμένος από λυρισμό, καλολογικά στοιχεία και λεκτικές ωραιοποιήσεις. Είναι λιτός, δωρικός με κυρίαρχο χαρακτηριστικό την υποδόρια ειρωνεία να ελλοχεύει παντού, να υπονομεύει και να αποδομεί πρόσωπα και καταστάσεις ώστε να αποκαλύπτεται με ρεαλισμό η πραγματικότητα του ποιήματος απαλλαγμένη από κάθε περιττή συνθήκη και υπερβολή. Συνοδευόμενος (ο λόγος) από τη ματαιότητα, τη ματαίωση, την αποδοχή της φθοράς και της θνητότητας του ανθρώπου ως φυσική συνέπεια και κατάληξη μη αναστρέψιμη, με όλη τη δραματικότητα που αυτή στοιχειοθετεί. 

Η απομυθοποίηση και η παρουσίαση των εκφάνσεων της ζωής συνηγορούν με ρεαλισμό και απαντώνται στη σύγχρονη εποχή με τον τρόπο που τις εμφανίζει ο Καβάφης. Όλα τα ανωτέρω χαρακτηριστικά διευκολύνουν τη μεταφραστική απόδοση των ποιημάτων του σε άλλες γλώσσες και διαφορετικές κουλτούρες. Αν και καλός γνώστης των τεχνοτροπιών της εποχής του (ρομαντισμός, παρνασσισμός, συμβολισμός, αισθητισμός), δεν τις ακολουθεί, αλλά διαμορφώνει ένα δικό του ποιητικό ύφος και έκφραση, πρωτοποριακό, φέροντας το δικό του ποιητικό στίγμα. Η γλώσσα που χρησιμοποιεί είναι ιδιότυπη, ένα κράμα από καθαρεύουσα, δημοτική με πολίτικους ιδιωματισμoύς λόγω της καταγωγής του από την Κωνσταντινούπολη. Ο τρόπος που πραγματεύεται τη θεματολογία των ποιημάτων του αγγίζει, αφορά τον σύγχρονο άνθρωπο. Αυτό φαίνεται από την απήχηση που έχει. 

Τα υπαρξιακά του ποιήματα, με κορυφαία την Ιθάκη, την Πόλη, τα Τείχη μιλούν για την κοινή μοίρα του ανθρώπου, τα αδιέξοδα που συναντά, το επίγειο ταξίδι, τις διαδρομές του με προορισμό και κατάληξη την Ιθάκη, αυτό το αιώνιο σύμβολο της υπαρξιακής αναζήτησης, ενώ στην Πόλη η αγωνία συμπλέει με τις άκαρπες και μάταιες προσπάθειες του θνητού ανθρώπου, για αλλαγή, για διαφυγή, προκειμένου να ξεφύγει από αδιέξοδες καταστάσεις. Τα Τείχη περιγράφουν με τον πλέον συγκλονιστικό και πραγματιστικό τρόπο τον κοινωνικό αποκλεισμό, τον διαχωρισμό του ανθρώπου από το υπόλοιπο κοινωνικό περίγυρο, που μπορεί να συμβαίνει για διαφορετικούς λόγους κάθε φορά αλλά έχει το ίδιο αποτέλεσμα. Ποίημα διαχρονικό και επίκαιρο για την εποχή μας την οποία εκφράζει πολύ (κοινωνικός ρατσισμός προς την διαφορετικότητα, τον άλλον τον ξένο). Τα ποιήματά του συνδυάζουν τον στοχασμό, τη φιλοσοφική διάθεση και τον συμβολισμό, ενώ η αλληγορία είναι παρούσα και έντονη στα ιστορικά του ποιήματα.

Οι εποχές που επιλέγει να τοποθετεί την ποίησή του ο Καβάφης είναι οι ελληνιστικοί χρόνοι, η ελληνορωμαική αρχαιότητα και το Βυζάντιο, χωρίς βέβαια να λείπουν ποιήματα με μυθολογικές αναφορές. Eίναι περίοδοι παρακμής - που τόσο μοιάζoυν με τη δική μας χρονική περίοδο που βιώνουμε τώρα - με πολλά κοινά σημεία, ενώ οι ήρωές του είναι ηττημένοι. Πέρα από τις διαφορετικές γλώσσες και τις πολιτισμικές διαφορές, η ποιητική γλώσσα του Καβάφη είναι οικουμενική: μιλά με σημερινούς όρους, συνομιλεί με τον αναγνώστη του, προκαλεί και προσκαλεί, συνεχίζει να ερμηνεύει και να εμπνέει με τη μοναδική γοητεία που διαθέτει. Ίσως εξαιτίας αυτών των λόγων να ονομάζεται "the poets' poet", ο κορυφαίος ποιητής της εποχής μας.


Φανή Αθανασιάδου

Δευτέρα, 2 Δεκεμβρίου 2013

H ποίηση των... "star" - Eddie Vedder


Όταν ο Eddie Vedder ξεκίνησε την πορεία του κανένας δεν περίμενε να πάρει αυτή την τροχιά. Πόσο μάλλον ο ίδιος.  

Με βαριά οικογενειακά τραύματα έφυγε νεαρός από το σπίτι του, βρίσκοντας εργασία σε ένα βενζινάδικο και ψάχνοντας μουσικούς για τη δημιουργία ενός συγκροτήματος. 

Η μοίρα το έφερε να έρθει σε επαφή με ένα συγκρότημα από το Seattle, που μόλις είχε χάσει τον τραγουδιστή του από υπερβολική δόση ηρωίνης. Ο Vedder τους έστειλε μία κασέτα με τρία τραγούδια που είχε γράψει. Το όνομα αυτής: «mammason».

Έτσι δημιουργήθηκαν οι Pearl Jam, ένα από τα μεγαλύτερα συγκροτήματα παγκοσμίως και σύμβολο της γενιάς του 1990, όπου συνετελέσθη μια σύγχρονη επανάσταση για το χάος προς το οποίο οδηγείται η κοινωνία, εκφραζόμενη μέσα από την οργή των νέων για τη συρρίκνωση των ευκαιριών έκφρασης και την εμπορευματοποίηση των πάντων. 

Ο Vedder έγινε πολύ γρήγορα το σύμβολο που πάνω του κρεμάστηκαν κυριολεκτικά εκατομμύρια νέοι, προσπαθώντας να βρουν διέξοδο για τις κατεστραμμένες τους οικογένειες αλλά και ένα τρόπο να κραυγάσουν την εναντίωσή τους σε ένα σύστημα που, πια, είχε κάνει δεύτερη φύση του την περιθωριοποίηση όσων ήταν ενάντια σε αυτό. 

Η ποίηση του Vedder πότε ανέβαινε σε ονειρικά τοπία και πότε κάτω χαμηλά, δίπλα στους δρόμους και στους σκουπιδοτενεκέδες. Θέλοντας ο ίδιος, πρώτα απ' όλα, να σωθεί από τους δικούς του δαίμονες, δημιούργησε ένα σύμπαν που πήγαινε ενάντια στο κατεστημένο αλλά και στην καταπίεση των προσωπικών ελευθεριών, την οποία ο Vedder έβρισκε ως αιτία για τη ραγδαία άνοδο των αυτοκτονιών στους νέους. 

Πότε με σκληρό ροκ, πότε με άναρθρες κραυγές, πότε με εξοντωτική απαλότητα και ηρεμία, η μουσική των Pearl Jam ήταν μια ποίηση της πόλης που επιθυμεί να σπάσει τα δεσμά της και οι στίχοι του Vedder μια ποίηση του σύγχρονου ανθρώπου που αναζητά την ελευθερία. 

Οι live συναυλίες τους έχουν μείνει στην ιστορία για την τρομερή τους ένταση και τις αυτοκτονικές τάσεις του Vedder να σκαρφαλώνει σε σκαλωσιές πολλά μέτρα ψηλά στον αέρα κατά τη διάρκεια των τραγουδιών.

Μετά από 20 χρόνια οι Pearl Jam παραμένουν μαζί και ο Vedder, αν και αποφάσισε να ακολουθήσει πιο ήπια στιχουργικά μονοπάτια, πιο απλά και τραγουδιστικά, έχει αφήσει ανεξίτηλο το σημάδι του ως ένας από τους μεγαλύτερους ποιητές-τραγουδιστές και performer της δεκαετίας του '90.

Ακολουθεί μια ελάχιστη επιλογή της γραφής του: