Πέμπτη, 31 Ιανουαρίου 2013

«Άι της αγάπης μαχαιριά…» - η υπόλοιπη συνέντευξη της Λένας Παππά στο στίγμαΛόγου

Μέρος Β':  "Αν δεν μπεις σε κάποιο κλειστό κύκλωμα, σε κάποια παρεούλα, σε θάβουν επιμελώς στη σιωπή"

(συνέχεια από προηγούμενη ανάρτηση) 

Χ.Λ.Αλλά και οι εκδοτικοί οίκοι αντιμετωπίζουν σοβαρά προβλήματα, με αποτέλεσμα κανένας νέος ποιητής να μη μπορεί να εκδώσει πια ποίηση χωρίς να πληρώσει. Αυτό έχει σοβαρές επιπτώσεις στην καλή ποίηση, αφού δεν γίνεται φιλτράρισμα των έργων και κάθε φιλόδοξος ποιητής μπορεί να εκδώσει τη δουλειά του, αξίζει-δεν αξίζει. 

Λ.Π.: Βεβαίως αντιμετωπίζουν μεγάλα οικονομικά προβλήματα οι εκδότες που έχουν σοβαρές επιπτώσεις στην καλή ποίηση, η οποία έχει εξαφανιστεί από τα βιβλιοπωλεία, αφού μόνον οι πολύ γενναίοι ή οι πολύ φανατικοί τολμούν να εκδώσουν πια τα βιβλία τους, δηλ. ελάχιστοι, πληρώνοντάς τα. Όταν ο ποιητής γράφει, δεν σκέπτεται πόσα βιβλία θα πουλήσει. το κάνει από εσώτατη ψυχική παρόρμηση για να βγάλει αυτά που εγκυμονεί μέσα του κι όταν τυπώνει το βιβλίο του το κάνει γιατί έχει ανάγκη μέσω του έργου του, να έρθει σε επαφή με τους συνανθρώπους του. Γιατί το ζητούμενο είναι αυτό: η Επικοινωνία.

Ο εκδότης, όμως, που στοχεύει στο κέρδος, δεν σκέπτεται έτσι, ιδίως στις μέρες μας. Όποιος πληρώνει, βγάζει ένα πολυτελές βιβλίο. όσο για το περιεχόμενο και το νόημα, ποιος νοιάζεται! Η ποίηση πράγματι δεν πουλιέται, εδώ στην Ελλάδα, παρόλο που έχουμε πληθώρα ποιητών όπως ανέφερα πιο πάνω, και παρόλο που η χώρα μας έχει τιμηθεί με δύο Νόμπελ (Σεφέρης, Ελύτης). Οι λόγοι είναι πολλοί: Τα ¾ των Ελλήνων, όπως είπα, συγγράφουν και εκδίδουν βιβλία τα οποία είναι για πέταμα. και, επαναλαμβάνω, δεν υπάρχει η στοιχειώδης αξιολόγησή τους από τους εκδότες και ούτε καν μια έντιμη κριτική στήλη στα περιοδικά ή στις εφημερίδες, όπως παλιότερα. 

Χ.Λ.Θα μπορούσε λοιπόν μια αποκλειστικά ηλεκτρονική έκδοση να συνιστά μια καλή εναλλακτική και να αποτελεί μια απάντηση σ’ αυτές τις τάσεις; 

Λ.Π.: Ζούμε στην εποχή των ΜΜΕ αλλά το βιβλίο είναι μια άλλη σχέση με τον άνθρωπο, που δεν αντικαθίσταται, κι αυτό το αποδεικνύει και η πληθώρα των εκδόσεων στις μέρες μας. Η λογοτεχνία είναι το ακριβώς αντίθετο της τεχνολογίας, αντιστέκεται σθεναρά στα κλασσικά εικονογραφημένα και στα βίντεο-κλιπ. Βέβαια, το βιβλίο είναι κάτι που το αγγίζεις, το βλέπεις (αν μάλιστα είναι μια ωραία έκδοση), το χαίρεσαι με τα μάτια, ακόμη και η μυρωδιά του χαρτιού έχει να κάνει, δηλ. όλες οι αισθήσεις λειτουργούν υπέρ του. Η άμεση επαφή του βιβλίου με τον αναγνώστη είναι κάτι σαν ερωτική σχέση. Είναι πάντα κοντά σου, όποτε θέλεις το αναζητάς, ανατρέχεις ξανά και ξανά στις σελίδες που σ’ ενδιαφέρουν και ανάμεσά σας δεν μεσολαβεί κανένας τρίτος, κανένα μηχανικό μέσον.


Δευτέρα, 28 Ιανουαρίου 2013

«Άι της αγάπης μαχαιριά…» - Συνέντευξη της Λένας Παππά στο στίγμαΛόγου

Ξεκινάει σήμερα το τριήμερο αφιέρωμα του στίγμαΛόγου στη Λένα Παππά, το οποίο περιλαμβάνει  συνέντευξη που μας έδωσε (και θα δημοσιευθεί σε δύο μέρη) και αδημοσίευτα ποιήματά της

Μέρος Α΄: «Ο ποιητής είναι η μαχόμενη συνείδηση της εποχής του»

Χ.Λ.: Αγαπητή κα Παππά, χαίρομαι πολύ που σας ξανασυναντώ μετά από δέκα περίπου χρόνια. Είναι τιμή για το στίγμαΛόγου που μας δίνετε αυτή τη συνέντευξη.

Λένα Παππά: Πράγματι πριν από δέκα χρόνια θυμάμαι πως είχατε δημοσιεύσει ένα πολύ κατατοπιστικό και κολακευτικό αφιέρωμα για το έργο μου στο περιοδικό ΕΡΕΙΣΜΑ. Το να παίρνεις συνέντευξη από έναν λογοτέχνη που δεν είναι στην επικαιρότητα με τον ένα ή τον άλλο τρόπο, δεν πήρε πρόσφατα κάποιο βραβείο, δεν δημοσιεύει πια σε λογοτεχνικά περιοδικά –άλλωστε τα καλύτερα έχουν πλέον κλείσει– και απλώς συνεχίζει να εκδίδει τα βιβλία του, είναι κάτι πολύ τιμητικό γι’ αυτόν και συνάμα μια θαυμαστή εγκαρδίωση. Θέλω, λοιπόν, να σας εκφράσω τη συγκίνησή μου για τη χειρονομία σας αυτή που με τιμά ιδιαίτερα – γιατί κάθε ποιητής επιθυμεί ακριβώς αυτό: το έργο του να βρει ευήκοον ους και να μην ξεχαστεί...

Χ.Λ.: Είστε μια πολυγραφότατη ποιήτρια και συγγραφέας που παραμένει, μετά από πολλά χρόνια δημιουργίας, μάχιμη στις επάλξεις. Κοιτάζοντας πίσω, πώς θα περιγράφατε την πορεία σας; 

Λ.Π.: Η πορεία μου στη λογοτεχνία είναι λίγο-πολύ γνωστή. Είναι η πορεία ενός ανθρώπου που αξιώθηκε να κάνει εκείνο που διάλεξε στη ζωή του και δικαιώθηκε από την απήχηση που είχαν σε ορισμένους ανθρώπους τα βιβλία του. Δεν έχω να πω κάτι συγκλονιστικό – ήταν όπως των περισσότερων λογοτεχνών, μια πορεία με αρκετά σκαμπανεβάσματα, αλλά σταθερά ανοδική (κατά τη γνώμη των κριτικών) κι εγώ, μη όντας παράλογα απαιτητική ούτε από τον εαυτό μου ούτε από τους άλλους, τώρα, κοιτάζοντας προς τα πίσω, μπορώ να πω πως νιώθω την ικανοποίηση πως δεν παρεξέκκλινα, δεν φυγομάχησα βλέποντας τις δυσκολίες, αλλά συνέχισα να κυνηγώ το όνειρό μου – και ευχαριστώ το Θεό που μου το επέτρεψε.

Χ.Λ.: Τι ετοιμάζετε αυτή την εποχή; 

Λ.Π.: Αυτή την εποχή είναι υπό έκδοσιν τρία ακόμα βιβλία και αργότερα ίσως άλλα δύο ή, αν όλα πάνε καλά, άλλα τρία, δηλ. ένα βιβλίο με σκόρπιες σκέψεις (ΤΑ ΠΙΚΡΑΜΥΓΔΑΛΑ) που είναι επί του πιεστηρίου, μια ποιητική συλλογή από ολιγόστιχα ποιήματα τύπου χάι-κάι, μια συλλογή διηγημάτων, ένα βιβλίο με ποιήματα για παιδιά και ίσως ακόμη δύο μυθιστορήματα, καθώς και μια συλλογή από δοκίμια που έχουν παλιότερα δημοσιευθεί στο περιοδικό ΕΥΘΥΝΗ.

Χ.Λ.: Ορίζετε τον εαυτό σας πρωτίστως ως ποιήτρια ή πιστεύετε ότι οι χαρακτηρισμοί αυτού του είδους είναι περιοριστικοί; 

Λ.Π.: Μια παλιά παροιμία λέει «ή παπάς-παπάς ή ζευγάς-ζευγάς». Κι εγώ, παρόλο που έχω γράψει και διηγήματα, δοκίμια, μυθιστορήματα και μερικά θεατρικά μονόπρακτα, θεωρώ τον εαυτό μου κατά κύριο λόγο ποιήτρια. Ξεκίνησα από την ποίηση και δεν σταμάτησα ποτέ να γράφω ποιήματα. Παράληλα δοκίμασα και τις δυνάμεις μου στον πεζό λόγο για πρώτη φορά με το διήγημα (βλ. βιβλία μου ΒΙΟΡΥΘΜΟΙ, ΞΕΝΟΔΟΧΕΙΟ 4ης ΚΑΤΗΓΟΡΙΑΣ, ΜΕ ΘΕΑ ΣΤΟ ΑΘΕΑΤΟ) και το μυθιστόρημα ΧΩΡΙΣ ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ. Οι δυσκολίες που έχει ο πεζός λόγος ήταν μια πρόκληση για μένα, να δω αν θα τα καταφέρω. Γιατί ένας ποιητής μπορεί να γράψει και πεζό, ενώ ένας πεζογράφος, όσο καλός κι αν είναι, δεν μπορεί να γράψει ποίηση, επειδή ο ποιητής δε γίνεται, γεννιέται.

En Ηedu' Anna: Η πρώτη ποιήτρια της ανθρωπότητας

Μετά την ήττα των Σουμερίων από τους Σημίτες, στα τέλη της τρίτης χιλιετίας, η πιο διαδεδομένη γλώσσα έγινε η Ακκαδική, και πάνω σε αυτή γράφτηκαν τα πρώτα σουμερικά ποιήματα, τα πρώτα ουσιαστικά ποιήματα της ανθρωπότητας, τριακόσια περίπου χρόνια πριν από το Έπος του Γκιλγκαμές.

Υπεύθυνη για μερικoύς από τους σημαντικότερους ύμνους της εποχής είναι η En Hedu' Anna (το όνομά της σημαίνει "Αρχιέρεια του στολιδιού του ουρανού"), κόρη του Σαργόνιου του Α', που έλαβε τη θέση της Αρχιέρειας του Θεού του Φεγγαριού Ναννά, την ισχυρότερη θέση έπειτα αυτήν του Βασιλέως.

Βρισκόμαστε στο 2300 π.X.

Αναμενόμενα η ποίηση της En Hedu' Anna έχει πολλά θρησκευτικά και υμνολογικά στοιχεία, αφού μιλάμε για μια απόλυτα θεοκρατική κοινωνία, όπου οι ιερείς έχουν τον πρώτο και τελευταίο λόγο σχεδόν σε όλες τις πτυχές της ανθρώπινης ζωής.

Παρόλα αυτά η θέση της En Hedu' Anna είναι πολύ σημαντική και, σε συνδυασμό με την προσωπικότητά της, καταφέρνει να επεκτείνει τα νοήματα των ύμνων της, δημιουργώντας ορισμένα ποιήματα που εμπεριέχουν φιλοσοφικά, πολιτικά και κοινωνικά στοιχεία.

Σε ένα από τα ποιήματά της δηλώνει: "Είμαι η En Hedu' Anna, αγνή και απαστράπτουσα αρχιέρεια του Θεού του φεγγαριού", δείχνοντας έτσι όχι μόνο τον τίτλο της αλλά και την πάλη με την πολυσύνθετη προσωπικότητά της, που συχνά έμοιαζε την οδηγεί σε μια ανάγκη για θέωση.

Ξεπερνώντας τις σαμανικές προσευχές και επικλήσεις, που θεωρούνται εν γένει οι αρχαιότερες μορφές ποίησης, η En Hedu' Anna είναι η πρώτη ονομαστή συγγραφέας-ποιήτρια της ανθρώπινης ιστορίας, που χρησιμοποιεί το πρώτο πρόσωπο και αναγνωρίζει τον εαυτό της ως μέρος της ποιητικής διαδικασίας, και όχι ως ένας απλός μεσάζοντας μεταξύ του ανθρώπινου και του Θείου.


βιβλιογραφία "Η Οδύσσεια της Ποίησης", Νίκος Μαυράκης

Ακολουθούν μερικά δείγματα της γραφής της, σε μετάφραση Χριστίνας Λιναρδάκη.


Παρασκευή, 25 Ιανουαρίου 2013

Χαϊκού*: ο μύθος των 17 συλλαβών

Σύμφωνα με τον William J. Higginson (“The Haiku Handbook (How to write, share and teach Haiku)”, Kodansha International, Tokyo, New York, London, 1989), πολλοί Δυτικοί συγγραφείς πέφτουν στην απλουστευτική παγίδα της περιγραφής του χαϊκού ως ενός δεκαεπτασύλλαβου ποιήματος τριών στίχων 5, 7 και 5 συλλαβών αντίστοιχα. Στην πραγματικότητα, οι Ιάπωνες στα χαϊκού δεν μετρούν συλλαβές, αλλά όντζι. Το όντζι είναι ένας πολύ βραχύς ήχος, πολύ πιο απλός από τις συλλαβές των ευρωπαϊκών γλωσσών, με αποτέλεσμα να χρειάζονται δύο ή τρία όντζι για να αρθρωθεί μία ευρωπαϊκή συλλαβή. Έτσι, η αγγλική π.χ. μετάφραση ενός τυπικού γιαπωνέζικου χαϊκού θα πρέπει να περιλαμβάνει 10-12 συλλαβές ώστε να μιμηθεί την πραγματική διάρκεια του πρωτοτύπου.

Πέραν του ζητήματος της διάρκειας ενός χαϊκού, άλλο κεντρικό στοιχείο σε αυτή τη μορφή ποίησης είναι ο ρυθμός. Όσοι γράφουν χαϊκού σε γλώσσες εκτός της ιαπωνικής, θα πρέπει να το λάβουν υπόψη και να έχουν ως γνώμονα το τι ακούγεται φυσικό στη δική τους γλώσσα και ποιητική ευαισθησία. Αυτό θα θυμίσει σε αρκετούς τον Έζρα Πάουντ και τη δήλωσή του περί ρυθμού: “I believe in an “absolute rhythm”…in poetry which corresponds exactly to the emotion or shade of emotion to be expressed” (πιστεύω σε έναν «απόλυτο ρυθμό»... στην ποίηση που αντιστοιχεί με ακρίβεια στο συναίσθημα ή την απόχρωση του συναισθήματος που εκφράζεται).

Έπειτα, υπάρχει και ο εκσυγχρονισμός (γνωστή στους αληθινά ειδήμονες η εμπλοκή του Masaoka Shiki σε αυτόν) ή η επιτακτική ανάγκη αναζωογόνησης της παραδόσεως και της αναπυρπόλησης της θράκας της, «οίνον νέον εις ασκούς καινούς βλητέον». Οι σύγχρονοι Ιάπωνες ποιητές χαϊκού πειραματίζονται ελεύθερα. Ακόμη κι αν αγνοήσουμε τις ακραίες διαφοροποιήσεις, είναι πολλά τα χαϊκού με διαφορετικούς ρυθμούς που γράφονται στις μέρες μας. Αναφέρω, για παράδειγμα, τα χαϊκού του Santoka (δύο στίχοι των 8 και 11 όντζι αντίστοιχα), του Hosai (τρεις στίχοι των 4-9-6 όντζι αντίστοιχα) ή του Ippekiro (ένας μόνο στίχος των 17 όντζι).

Σε ένα άλλο βιβλίο, “The Βritish Μuseum HAIKU” (The Βritish Μuseum Press, ed. David Cobb, 2005), αναφέρεται επίσης ότι ένα χαϊκού πρέπει να περιέχει μόνο βασικές λέξεις που συνολικά περιλαμβάνουν περίπου δεκαπετά συλλαβές (“A haiku should consist only of essential words making a total of approximately seventeen syllables”) – η υπογράμμιση είναι του συγγραφέα – για να αναφερθεί αμέσως μετά ότι η ιαπωνική αντίληψη για τη συλλαβή είναι πολύ διαφορετική από εκείνη όσων μιλούν ευρωπαϊκές γλώσσες. Σημειώνω εμφατικά πως οι Δυτικοί μελετητές τόσο σε αυτό το βιβλίο όσο και στο προηγούμενο λαμβάνουν σοβαρότατα υπόψιν τη δομή και τη φύση τόσο της γλώσσας τους όσο και της ιδιαιτερότητας των πολιτισμικών τους παραδόσεων. Ο συγγραφέας του δεύτερου αυτού βιβλίου παραθέτει παράδειγμα από τον Santoka με 13 συλλαβές και τονίζει πως ένα ιαπωνικό ο αποτελεί μακρό φωνήεν (κάτι ξέρει και η ελληνική από αυτά) και λογίζεται ως διπλή συλλαβή, δηλαδή ως ωμέγα περισπώμενο θα έλεγα εγώ.

Περιορίζομαι μόνο σ’αυτά και παραθέτω ενδεικτικά, προς άσκηση ρυθμοποιίας, μετρικής και στιχοποιίας, αγγλική μετάφραση χαϊκού

του Issa:
Snow melts
and the village floods
with children.

του Chiyo-ni:
Rain clouds
the frog puffs
his belly out.

και πάλι του Issa:
Serenely gazing up
at the mountain
a toad.

και, τέλος, του Basho:
How piteous!
Βeneath the helmet
chirps a cricket.

και γερμανική, από το εξαιρετικά καλαίσθητο βιβλίο του Peter Jentzmik : “Zum Rand der Erde” (Glaukos Verlag, 1997) με ποίηση χαϊκού:

Vergnüglich mit Bambus
zu spielen
ist mein Wunsch.

Στο σημείο αυτό, προτείνω να ανατρέξει ο φιλομαθής αναγνώστης και στην ελληνική βιβλιογραφία (υπάρχει αρκετή), ώστε να πάρει μια ιδέα και να σχηματίσει κάποια εντύπωση για το πώς η ελληνική (μετρικά ή άλλως) μπορεί να κινηθεί στη φόρμα των 17 συλλαβών. Ακόμη, καλώ στη μνήμη των φιλολογούντων, τουλάχιστον την καλβική μετρική και στιχοποιία, ώστε να τονίσω την αγωνία, μέσω της τεχνικής, του ποιητή να προσδώσει την ΚΑΤΑΛΛΗΛΗ μορφή στα οράματά του, ή τις μεταφραστικές απόπειρες απόδοσης του ομηρικού δακτυλικού εξαμέτρου από τον Πάλλη ίσαμε τον Μαρωνίτη (13,15,17, πώς επιτέλους;)…. Επίσης, θεωρώ υποχρεωτικό μάθημα στη σχολή των χαϊκού την εντρύφηση στο έργο αναφοράς, κατ’ εμένα, του R.H.Blyth, τόσο για την ιστορία των χαϊκού όσο και για την ερμηνευτική (με βάση τον Ζεν βουδισμό κυρίως… άλλη σπουδαία παράμετρος της ποίησης χαϊκού**) και μεταφραστική του προσπάθεια των πρωτότυπων ιαπωνικών χαϊκού.

Τέλος, παραπέμπω και στο αντίστοιχο λήμμα από την Wikipedia (http://en.wikipedia.org/wiki/Haiku), όπου μπορεί κανείς να μάθει (καθώς ο λημματογράφος δεν ξεχνά πως βρίσκεται και ζει στον κόσμο του 20-21ου αιώνα, σε αντίθεση με τους διακτινιζόμενους μαγικά στο παρελθόν Έλληνες χαϊκογράφους) ότι το 1973, η Haiku Society of America σημείωσε μια τάση προς βραχύτερα χαϊκού. Η τάση αυτή επιβεβαιώθηκε και από τη χειμερινή έκδοση 2010 του Frongpond (της εφημερίδας της Haiku Society of America), η οποία περιλάμβανε χαϊκού που ποίκιλλαν από 6 το βραχύτερο έως 15 το μακρότερο, δηλ. 10,5 συλλαβών κατά μέσο όρο.

Στάθης Κομνηνός 

(επιλογές του στίγμαΛόγου από επιστολή του προς λογοτεχνικό περιοδικό, το πλήρες κείμενο της οποίας μπορεί ο αναγνώστης να βρει εδώ)

* Σημ. στίγμαΛόγου: Τα χαϊκού (λέξη που καθιερώθηκε τον 20ό αι., νωρίτερα λέγονταν χαϊκάι) είναι σύντομα ιαπωνικά ποιήματα που πρωτοεμφανίστηκαν με τη μορφή ομαδικής ποίησης ερωταπαντήσεων στο τέλος του 12ου αι. Στη μορφή που παραδόθηκαν στη Δύση έφθασαν τον 16ο αι. Σημαντικοί εκπρόσωποι ποίησης χαϊκού είναι, μεταξύ άλλων, ο Matsuo Basho και ο Kobayashi Issa.

** Σημ. στίγμαΛόγου: Μέσα στη λιτή τους φόρμα τα χαϊκού συλλαμβάνουν το συμπυκνωμένο βίωμα μιας στιγμής και το παρεκτείνουν στην αιωνιότητα, στο πνεύμα ακριβώς του Ζεν, σύμφωνα με το οποίο κάθε στιγμή περιέχει ολόκληρη την αιωνιότητα. 



Τα χαϊκού του Γιώργου Σεφέρη

Τετάρτη, 23 Ιανουαρίου 2013

διαβάσαμε...

«Ποίηση είναι αυτό που λείπει από πολλά ποιήματα» 


Αποσπάσματα από τη συζήτηση μεταξύ του Αντώνη Φωστιέρη και του Κ. Γ. Παπαγεωργίου στα «Ποιητικά», τεύχος 8, Δεκέμβριος 2012

Κ.Γ.Π.: «Αδυνατεί να κάνει ωραίους στίχους η πραγματικότης», γράφεις σ’ ένα ποίημα της Πολύτιμης Λήθης. Πώς θα όριζες εσύ την ποίηση και ποια σχέση βλέπεις να τη συνδέει με την πραγματικότητα;

Α.Φ.:Το 1977, σε πολύ νεαρή ηλικία, είχα εκδώσει μια συλλογή με τίτλο Ποίηση μες στην Ποίηση. Σήμερα όμως, με την πάροδο του χρόνου, όλο και περισσότερο βεβαιώνομαι πως η αυθεντικότερη μορφή ποίησης πλανάται έξω και μακριά από τη γραπτή ποίηση. Μπορεί η ζώσα πραγματικότης να μην συντίθεται από στίχους, ωραίους ή μη, αλλά συχνά είναι πολύ ισχυρότερη η ένταση και η ποιητική συγκίνηση που εκλύεται από ένα άκουσμα, μία εικόνα, μια χειρονομία, μια σκέψη ή ένα όνειρο, παρά από τις συζεύξεις των λέξεων που προσπαθούν ασθμαίνοντας να εκφράσουν αυτή τη ζωντανή ουσία. Αν είμαστε ειλικρινείς, θα παραδεχτούμε ότι συχνά ο βασιλιάς εμφανίζεται γυμνός: ένα μεγάλο μέρος της άφθονης ποιητικής ύλης που παράγεται, ακόμα και από ικανούς ποιητές, δεν μεταδίδει κανένα ρίγος, παραμένοντας νεκρό στην αναγνωστική μας προσέγγιση. Τραβώντας το λίγο στα άκρα, θα μπορούσαμε ίσως να ορίσουμε την ποίηση ως αυτό ακριβώς που λείπει από πολλά ποιήματα.

(... )

Κ.Γ.Π.: Είναι γνωστή η ρητορική ερώτιση του Χαίντερλιν: «Και τι χρειάζονται οι ποιητές σ’ ένα μικρόψυχο καιρό»; Στον δικό μας καιρό και τόπο, με τις συνθήκες που έχουν διαμορφωθεί, πιστεύεις αλήθεια ότι χρειάζονται;

Α.Φ.: Οι ποιητές πιθανόν να μη χρειάζονται, χρειάζεται όμως η ποίηση. Και χρειάζεται μόνο σ’ εκείνους που την έχουν ανάγκη, γράφοντες ή αναγνώστες, οι οποίοι άλλωστε αποτελούν, με όρους αριθμητικούς, συντριπτική μειοψηφία. Δεν πειράζει. «Μικρά ζύμη όλον το φύραμα ζυμοί», πολύ περισσότερο όταν όλα τα άλλα συστατικά του φυράματος έχουν αποδειχτεί σκάρτα. Πάντως, αφού μιλάμε για την Ελλάδα του σήμερα: και μόνο το γεγονός ότι η ποίηση φυτρώνει σε εδάφη απόλυτης αφιλοκέρδειας, όταν στα γύρω λιβάδια βλασταίνουν οργιαστικά τα άνθη του κακού, των παράνομων οικονομικών συναλλαγών και των σκανδάλων, αρκεί για να λάμψει ακόμα εντονότερα η άλως της πνευματικότητας που την περιβάλλει.

Κ.Γ.Π.: Μήπως αυτή είναι μια εξιδανικευμένη εικόνα της ποίησης;

Α.Φ.: Δεν το αποκλείω. Όμως δεν προέρχεται από καμιά ρομαντική διάθεση εκ μέρους μου. Από πείρα προέρχεται. Με την ποίηση δεν αποβλέπεις σε υλικές απολαβές, για να μη θυμίσω και αυτό που ήδη ξέρεις, ότι δηλαδή οι περισσότεροι νέοι, καθώς και κάποιοι από τους πρεσβύτερους, τυπώνουν τις συλλογές τους σήμερα ιδιοίς αναλώμασιν. Ο αγώνας όλος γίνεται αποκλειστικά για την «ακίβδηλο χαρά» της δημιουργίας και, το πολύ-πολύ, για τον κότινο. Δεδομένου μάλιστα ότι το ακροατήριο της ποίησης είναι ασύγκριτα μικρότερο από πολλών άλλων τεχνών, αλλά και από το κοινό της πεζογραφίας, ούτε σε μεγάλη δόξα ή αναγνωρισιμότητα μπορείς να ελπίζεις. Άρα, ως επίδοξος μνηστήρ προσέρχεσαι, κατά τεκμήριον, από έρωτα αληθινό, όχι με την υστεροβουλία του προικοθήρα.

Δευτέρα, 21 Ιανουαρίου 2013

Γιώργος Σαραντάρης

Η παρουσία του Γιώργου Σαραντάρη στην πρώτη γραμμή του Αλβανικού Μετώπου θα ήταν αρκετή απόδειξη για την φιλοπατρία του. Ως ένας από τους σχετικά αφανείς πνευματικούς ήρωες της γενιάς του '30, όμως, ο Σαραντάρης εξέφρασε την αγάπη του για την Ελλάδα και το μέλλον της σκεπτόμενος και γράφοντας με έναν πρωτοποριακό ποιητικό τρόπο, επηρεάζοντας τους συγχρόνούς του.

Ο Οδ. Ελύτης του δίνει τους "Προσανατολισμούς" για να ζητήσει τη γνώμη του (και αργότερα τον απαθανατίζει στο ποίημα "Γιώργος Σαραντάρης"), και οι υπόλοιποι, φίλοι και γνωστοί, μιλούν για έναν άνθρωπο με βαθιά γνώση της φιλοσοφίας, αλλά και μια ποιητική πένα που κρατάει από τον Μαλαρμέ, περνάει από τον Guiseppe Ungaretti  και φτάνει μέχρι τους πρόποδες του Υπερρεαλισμού, ίσως και πιο πέρα.

Η ποίηση του Σαραντάρη είναι μοντέρνα και μελωδική στις εικόνες της, διαποτισμένη συχνά από έντονη πικρία, απογοήτευση και απορία. Η ικανότητά του να στοχάζεται μέσα στην ποίησή του δίχως να πέφτει θύμα του διδακτισμού ή της ρητορείας, μαρτυρεί ένα γνήσιο ενδιαφέρον για τον άνθρωπο αλλά και αυθεντικό ταλέντο, άξιο μελέτης.

Ακούραστος, τόσο στη συγγραφή φιλοσοφικών δοκιμίων (όπου ασχολήθηκε με μια μορφή πρώιμου υπαρξισμού ακόμα και πριν τον Jean-Paul-Sartre) όσο και στη συγγραφή κριτικών και ποιημάτων, ο Σαραντάρης ήταν γεννημένος για τη λογοτεχνία, ένας αυθεντικός άνθρωπος του πνεύματος, ανίκανος μάλιστα να εργαστεί σε μια τυπική, ημερομίσθια εργασία (προκαλώντας πολλά προβλήματα έτσι σε αυτόν και την οικογένειά του).

Έμελλε να βρει το θάνατο από τύφο, επιστρέφοντας στην Αθήνα μετά τη θητεία του, και αφού είχε πολεμήσει ενάντια στην Ιταλία, τη χώρα στην οποία μεγάλωσε.


Παρασκευή, 18 Ιανουαρίου 2013

Ελληνικό δημοτικό τραγούδι: ποίηση της σχέσης Θεού και Ανθρώπου

Η απόλυτη, καταλυτική ελευθερία του δημοτικού τραγουδιού ως μέσο εκφράσης είναι αυτό που διαφοροποιεί με τόσο καθοριστικό τρόπο την λαϊκή ποίηση από την ενυπόγραφη ποιητική δημιουργία.

Με άξονα λοιπόν αυτή την ιδιαιτερότητα ως προς τα συμβατικά δεδομένα της λογοτεχνικής παραγωγής, δίνεται η δυνατότητα για μια προσέγγιση ικανή να φωτίσει τη θεμελιώδη σχέση του ανθρώπου με τον Άνθρωπο και το Θείο, απαλλαγμένη από τις αναστολές της ενυπόγραφης δημιουργίας.

Η προφορική ποίηση για να διατηρηθεί πρέπει να αποτελεί απόλυτο σημείο σύγκλισης μεταξύ κοινού και τραγουδιστή. Αν αυτή η προϋπόθεση απουσιάζει, τότε η αναπόφευκτη κατάληξη του τραγουδιού είναι η λησμονιά.

Αυτή ακριβώς η απόλυτη ελευθερία του λόγου είναι που επέτρεψε στη δημοτική ποίηση να γίνει καθρέφτης της σχέσης του Θεού και του Ανθρώπου. Δεν είναι μόνο ο ελάχιστα χριστιανικός και ουσιαστικά παγανιστικός χαρακτήρας της που αποτέλεσε πόλο ενδιαφέροντος για φιλολόγους και λαογράφους, αλλά κυρίως ο τρόπος που απεικονίζεται η δυναμική σχέση του ανθρώπου με τις υπερφυσικές δυνάμεις που τον περιβάλλουν.


Τρίτη, 15 Ιανουαρίου 2013

"Ερώματα" της Λίλιαν Μπουράνη


Το στίγμαΛόγου πάντα προσπαθεί να ασχολείται με την καλή, κατά τη γνώμη του, ποίηση. Η Λίλιαν Μπουράνη είναι ένα τέτοιο παράδειγμα, αν κρίνουμε από τη συλλογή της "ερώματα" (εκδόσεις Μανδραγόρας.)

Σε αυτή περιέχονται ποιήματα που είχε από πολύ καιρό στο συρτάρι της και αποφάσισε να τα εκδώσει μόλις το 2008, μετά από προτροπή του ποιητή Τόλη Νικηφόρου.

Η ποίηση της Μπουράνη έχει ένα φιλόδοξο και πολυσύνθετο ύφος, με αρκετές λεκτικές ακροβασίες που μπορεί αρχικά να μπερδέψουν.

Τις περισσότερες φορές όμως υπάρχει ένας σταθερός πυρήνας στα ποιήματά της, ο οποίος αποκαλύπτεται για όποιον είναι επιμελής.

Το ύφος της, κάποιες φορές καυστικό, κάποιες απολογητικό και κάποιες έντονα δυναμικό, ντύνεται με εικόνες και κίνηση, σε μια προσπάθεια ίσως να κρύψει μια βαθιά παραίτηση που κάνει κάποιες φορές την εμφάνισή της.

Η λιτή προσέγγισή της βασίζεται επίσης σε δουλεμένα συναισθήματα και καταστάσεις, πολύ περισσότερο από άλλους "λιτογράφους."

Ακολουθούν πέντε ποιήματα.


Παρασκευή, 11 Ιανουαρίου 2013

"Ξερόκλαδα" του Θεοχάρη Παπαδόπουλου

Τον ποιητή Θεοχάρη Παπαδόπουλο τον γνώρισα πέρυσι, σε μια ομιλία της Ελένης Καρασαββίδου και του Λουκά Θεοχαρόπουλου για την τουρκική λογοτεχνία στο Καφέ Όπερα. Είχε την καλοσύνη τότε να μου χαρίσει την πιο πρόσφατη ποιητική του συλλογή, Ξερόκλαδα, την οποία διάβασα με γνήσια ανακούφιση.

Ο ποιητικός λόγος στα Ξερόκλαδα είναι, πιστεύω, άριστος. Δεν έχει τίποτε το περιττό. Οι στίχοι είναι τόσο ευθείς και ξεκάθαροι όσο μια ίνα φωτός: ξεκινούν από μια απλή εικόνα και φθάνουν στο απρόσμενο. Με το να είναι έτσι απλός, ο ποιητικός λόγος γίνεται σπουδαίος. Τα ποιήματα καθορίζονται από την ωριμότητα ενός μοναχικού ανθρώπου που έχει περάσει πολύ χρόνο ενδοσκοπούμενος ή που η πραγματικότητα τού είναι τόσο διάφανη όσο ένα κομμάτι γυαλί – ή μάλλον καθρέφτης, αφού ο ποιητής βλέπει, όπου κοιτάζει, τον εαυτό του να καθρεφτίζεται στον κόσμο γύρω ή, αντίστροφα, τον κόσμο γύρω να καθρεφτίζεται αέναα στον εαυτό του. Η ερήμωση, η μοναξιά και ο εσωτερικός πόνος γίνονται τα μέσα με τα οποία ο άνθρωπος στα ποιήματα πλησιάζει το θεϊκό και μεταμορφώνεται τελικά σε πραγματικό ήρωα, έναν ήρωα της καθημερινότητας που παλεύει να μείνει ελεύθερος και αλώβητος, ενόσω προσπαθεί να κατανοήσει όσα του συμβαίνουν και, μέσα από αυτά, την ίδια τη ζωή (πρβλ. π.χ. το ποίημα «Γύμνια»). Η φόρμα είναι σύντομη, η ποιητική έκταση μικρή, το εφέ ακαριαίο.


Ξερόκλαδα - Θεοχάρης Παπαδόπουλος (αποσπάσματα)




ΓΥΜΝΙΑ

Κοιτάζεις την πόρτα.
Χτες την έντυσες με χρώμα,
σήμερα ξέβαψε η μπογιά,
φάνηκε η γύμνια,
ντράπηκε ο νους σου.
Όπου κι αν έβαλες μπογιά,
έχει ξεβάψει.
Ό,τι έντυσες με χρώμα,
είναι γυμνό.
Φύλλο συκής δεν φτάνει να κρυφτεί,
η γύμνια της ζωής σου.



Η ΣΦΑΙΡΑ

Άδειασες τ’ όπλο,
μέτρησες τις σφαίρες,
έλειπε μια,
δεν σκότωσες κανένα,
τα χέρια σου για έγκλημα δεν κάνουν.
Τη νύχτα το γεμίζεις,
την αυγή μια σφαίρα λείπει.
Είναι που κάθε βράδυ που πονάς,
πυροβολείς ξανά τον εαυτό σου.



ΞΕΡΟΚΛΑΔΑ

Πέσανε στο χώμα τα ξερόκλαδα,
τα πάτησαν
και βγάλανε κραυγή.
Στερήθηκαν για μήνες το νερό.
Μαύρο το χώμα που μεγάλωσαν.
Τώρα που πέσανε στη γη,
ψάχνουν μια σπίθα,
να πέσουν μέσα στη φωτιά,
να γίνουνε προσάναμμα,
για την καινούργια γέννα,
που θα χιμήξει σα θεριό,
τον κόσμο για ν’ αλλάξει.


ΤΟ ΔΩΜΑΤΙΟ

Γέμισε το δωμάτιο.
Γύρω σου στοίβες με βιβλία,
πολλά τετράδια,
χιλιάδες σημειώσεις.
Όλη μέρα
γεμίζεις το δωμάτιο με πράγματα
κι ας σου φαντάζει άδειο κάθε βράδυ.

Τρίτη, 8 Ιανουαρίου 2013

"Σκοτάδι και Χάος." Μήπως σημαίνει "Βιβλία ανάξια ανάγνωσης;..."

"Σκοτάδι και Χάος." Όσο κλισέ και αν ακούγεται, δεν παύει μάλλον να είναι μια πραγματικότητα.

Ακόμα και όταν η δημοσιογράφος της International Herald Tribune, Rachel Donadio, αναφέρει με την αφέλειά της ότι η "Δημουλά έχει μια τάση προς το δραματικό", εννοώντας φυσικά ότι αποκλείεται η τωρινή κατάσταση στην Ελλάδα να είναι τόσο... άσχημη, οι λέξεις της Δημουλά χτυπάνε και μένουν πάνω στην πληγή, πιέζοντας: "Σκοτάδι και Χάος."

Όχι ότι είπε κάτι ιδιαίτερο ή σημαντικό. Δεν μας ενημέρωσε για κάτι. Το ξέρουμε ότι επικρατεί σκοτάδι και χάος, όποιον και να ρωτήσεις το ίδιο θα σου πει, εκτός βέβαια και αν ανήκει στην τυχερή ελίτ κάστα που πάσχει από οικονομικό τυμπανισμό (και λογοτεχνικό για όσους πιάνουν πουλιά στον αέρα.)

Όπως πάντα, όμως, οι ποιητές που έχουν μοχθήσει μες στην ειλικρίνειά τους, απορρίπτοντας τα δήθεν, έχουν αποκτήσει το αξεπέραστο δικαίωμα να αποδίδουν βαρύτητα στις πιο καθημερινές και επαναλαμβανόμενες κουβέντες. Το "Σκοτάδι και Χάος" αποκτά μια άλλη οντότητα όταν ξεστομίζεται από τη Δημουλά, πώς να το κάνουμε;


Τετάρτη, 2 Ιανουαρίου 2013

Κατερίνα Αγγελάκη-Ρουκ vs. Έλσα Κορνέτη, γυναικεία υπόθεση

Οι υποψήφιες ποιητικές συλλογές για το φετινό κρατικό βραβείο ποίησης ήταν κατά πλειονότητα ανδρική υπόθεση, αν και το βραβείο το κέρδισε τελικά γυναίκα, η Κατερίνα Αγγελάκη-Ρουκ για την «Ανορεξία της ύπαρξης» (εκδ. Καστανιώτη). Μολονότι σε γενικές γραμμές δεν συμφωνώ με το διαχωρισμό της λογοτεχνίας σε γυναικεία και ανδρική (όχι έτσι όπως γίνεται τουλάχιστον), η αλήθεια είναι ότι οι γυναίκες γράφουμε με διαφορετικό τρόπο από ό,τι οι άνδρες κι αυτό συμβαίνει (και αναπόδραστα θα συμβαίνει) επειδή η κοινωνική μας πραγμάτωση παραμένει διαφορετική.

Κατερίνα Αγγελάκη-Ρουκ
Οι άλλες δύο λοιπόν «γυναικείες» ποιητικές συλλογές που ήταν υποψήφιες για το βραβείο, πέρα από της Κατερίνας Αγγελάκη-Ρουκ που το κέρδισε, είναι η «Κονσέρβα Μαργαριτάρι» της Έλσας Κορνέτη (εκδ. Γαβριηλίδης) και «Το σπίτι στους 40 δρόμους» της Παυλίνας Παμπούδη (εκδ. Ροές).

Μια και «Το σπίτι στους 40 δρόμους» είναι αρκετά έξω από τα ποιητικά μου αναγνώσματα, θα επιχειρήσω μια παραβολή των άλλων δύο συλλογών και θα πω κατ’ αρχάς ότι μου άρεσαν και οι δύο, αν και για διαφορετικούς λόγους. Αν ήμουν μέλος της κριτικής επιτροπής, θα προέκρινα κι εγώ της Ρουκ (η γραφή της είναι πιο μεστή και σίγουρη), χωρίς όμως να μπορώ να παραβλέψω τη δυναμική της συλλογής της Κορνέτη.

Η ανορεξία της ύπαρξης - Κατερίνα Αγγελάκη-Ρουκ (αποσπάσματα)

ΣΤΙΓΜΙΑΙΑ ΖΩΗ

Στον Κώστα Νησιώτη

Είχα κλείσει όλα τα παράθυρα
που έβλεπαν στον κήπο της σάρκας.
Τα παντζούρια μόνο άγγιζαν
τα κλαδιά της αγάπης
που έγερναν ξεραμένα
κι άγγιζαν το χώμα.
Μακριά στεκόμουνα
από τη θέα των θνητών αστεριών
φυλαγόμουνα μήπως κι επιθυμήσω.
Και τώρα; Χωρίς τίποτα ν' αλλάξει
υπήρξε μόνο μια στιγμή
όπου ένα εύγλωττο βλέμμα
περιέγραφε κάτι
                                                    ασύγκριτα πιο συναρπαστικό
                                                    απ' τη δική μου πραγματικότητα.

***

ΥΠΑΡΞΙΑΚΕΣ ΕΡΩΤΑΠΟΚΡΙΣΕΙΣ

Τι ωραίος που ήταν ο έρωτας!
Πολιορκούσε χωρίς ενοχές
πολεμούσε χωρίς αιχμές, χωρίς φιλοδοξίες.
Λιοπύρι τα μεσάνυχτα
καλοκαιριά στον πάγο
έρωτας, το αντίθετο του αληθινού
έδινε στο πραγματικό ουσία.
Ήταν ωραία η ευωδιά του ιδρώτα
σοφά τα συμπεράσματα της σάρκας τότε
της σάρκας, της πιο παραμελημένης θεάς.

Τη ζωή μου βλέπω τώρα
σαν ένα ντοκιμαντέρ
που δείχνει σπάνια της φύσης πουλιά
ξεχασμένες του κόσμου ακτές
απλησίαστες κορφές.
Τις κινήσεις της ψυχής μου
παρακολουθώ στην οθόνη.
Ποια μέθοδο ακολουθεί άραγε η ψυχή
για να επιζήσει για λίγο ακόμη χωρίς μέλλον;
Το ψέμα; Την αλήθεια;
Ή αφήνεται στη φυσικότητα του είναι;
Ποιανού <<είναι>>;
Πώς μπορεί να υπάρξει <<είναι>> χωρίς μέλλον;

Όταν πια μόνο μια κάποια ιδέα οδηγεί στο σώμα
μόνο τ' όνειρο φέρνει το πάθος;
Όσο για τον έρωτα τον τελευταίο
είναι σαν τον πρώτο:
βλασταίνει στο χωράφι του Πλάτωνα.

***

Η ΑΛΛΟΤΡΙΩΣΗ ΤΗΣ ΕΛΞΗΣ

Στον Κ.Ν.

Η σάρκα έγινε σελίδα
το δέρμα χαρτί
το χάδι έννοια αφηρημένη
το σώμα καινούρια θεωρία του ανύπαρχτου.
Αλήθεια, πώς να περιγράψω
τη φύση όταν μ' έχει εγκαταλείψει
και μόνο στην πρεμιέρα του φθινόπωρου
θυμάται να με προσκαλέσει καμιά φορά;
Ελπίζω να βρω το θάρρος
μια τελευταία επιθυμία να εκφράσω:
γδυτό ένα ωραίο αρσενικό να δω
να θυμηθώ, σαν τελευταία εικόνα
να κουβαλώ το ανδρικό σώμα
που δεν είναι ύλη
αλλά η υπερφυσική ουσία του μέλλοντος.
Γιατί αυτό θα πει ηδονή:
ν' αγγίζεις το φθαρτό
και να παραμερίζεις το θάνατο.


Περισσότερα για τη συλλογή εδώ.

Τρίτη, 1 Ιανουαρίου 2013

Κονσέρβα μαργαριτάρι -Έλσα Κορνέτη (αποσπάσματα)

ΦΤΕΡΩΤΕΣ ΠΟΙΗΤΡΙΕΣ

Κυρίες και Κύριοι
Θα ήθελα να σας εξομολογηθώ τον εθισμό μου
Είμαι κλεπτομανής
Κλέβω το οξυγόνο των λέξεων
Εισπνέω τις φωνές τους
Γιατί μόνον έτσι αναπνέω
Η σειρά σου τώρα:
Κυρίες και Κύριοι
Θα ήθελα να σας εξομολογηθώ τον εθισμό μου
Είμαι αυτοκτονική
Συλλέγω τους υποψήφιους θανάτους μου
Όπως οι γάτες τις ζωές τους
Έχω επτά ολόκληρους θανάτους για να ζήσω
Αφήστε την επιτέλους
Να γδυθεί με την ησυχία της
Τα σώματα είναι ανέκφραστα
Δηλώνω εχθρός της κίνησης
Κι όμως όλο και πιο συχνά
Πέφτω, πέφτω...
Πρόσεξε
Στη διαχωριστική γραμμή στέκεται
Ο αντίπαλος εραστής - Η αντίπαλη ερωμένη
Περιμένουν στωικά με τις μύτες γαμψές
Το αρσενικό πάντα πρώτο οσμίζεται τη γονιμότητα
Βοήθεια - Δεν θυμάμαι τίποτα
Οι κλεμμένες στιγμές διαρκούν λίγο
Μισώ τη διαίσθησή μου
Για περάστε παρακαλώ
Εδώ πωλούνται τα φθηνά ηλιοβασιλέματα
Σου χαρίζω
Την καταραμένη μου ομορφιά
Σε μωβ χαρτί
Κι εγώ σου χαρίζω
Το καταραμένο μου μυαλό
Σε μωβ κουτί
Vanitas - Λέγεται η τιμωρία μας
Μετά από κάθε δυνατό μεθύσι
Μένουμε όλο και πιο διψασμένες
Κάποτε όμως θα καρφωθούμε στον ουρανό
Σαν δύο γιγάντιες πεταλούδες Attacus Atlas
Ο θάνατός μας
Θα είναι μια λεπτομέρεια

***

ΑΓΑΠΗΜΕΝΟΣ

στον Στρατή Πασχάλη για την ανεκτίμητη ενθάρρυνση της αρχής

Οι κίτρινοι κύβοι
Κρέμονται
Περασμένοι σε μια κόκκινη κλωστή αίματος
Τυφλές πεταλούδες
Ξεχύνονται μέσα
Από την καταπακτή της καρδιάς
Το σώμα πριονισμένο σε συρτάρια
Όμορφος ποθητός
Αιωρείται
Μπροστά στην πανούκλα

Η εξάπλωση Είναι θέμα χρόνου
Ο γενναίος άντρας Με ταπεινά τετράγωνα καρφιά
Γενναιόδωρα Ανελέητα
Γαζώθηκε
Στη ραπτομηχανή
του θανάτου
Μετέωρος
ο αστερισμός του
βρίσκει τη θέση του
στο υπέρλαμπρο σύμπαν
Για να μείνει αλώβητη
κι ακέραιη
η απέραντη αγάπη
μας άφησε μόνους να παλεύουμε
με την υπέρβαση
του άθλιου εαυτού

Παρακαλώ απλά υπογράψτε 
κι έπειτα ρίξτε τον οβολό σας στη σχισμή, στο κίτρινο κουτί
σε σχήμα σταυρού.
Σας ευχαριστώ.
Είπε κι απομακρύνθηκε
από τον Εσταυρωμένο
ο Salvador Dali